ऋषि अगस्त्य आणि माता लोपामुद्रा

पुरातन काळात, अगस्त्य ऋषी हे सप्तऋषींमध्ये अग्रगण्य मानले जात. त्यांची विद्या, तपश्चर्या आणि योगशक्ती अद्वितीय होती. त्यांचा जन्म वसिष्ठ ऋषींच्या तेजातून झाला, अशी मान्यता आहे. ते हिमालयात कठोर तप करत असतानाच दक्षिण दिशेतील असुरांचे अत्याचार वाढले. देवांनी त्यांना दक्षिणेकडे जाण्याची विनंती केली.

दक्षिण प्रवासादरम्यान त्यांनी विंध्य पर्वताला नम्र होण्याचा आदेश दिला, कारण विंध्य पर्वत सूर्याच्या मार्गात येऊन त्याला रोखत होता. अगस्त्य ऋषींच्या शब्दाने विंध्य पर्वत कायम नतमस्तक राहिला, त्यामुळे आजही विंध्य पर्वताची उंची फारशी वाढलेली दिसत नाही.

या काळातच आगस्त्य ऋषींना यज्ञासाठी धनाची आवश्यकता भासू लागली. ऋषींना ज्ञात होते की एका गृहस्थाश्रमाशिवाय त्यांच्या तपाचा व यज्ञाचा पूर्ण फल मिळणार नाही. विदर्भ देशाच्या राजाची कन्या लोपामुद्रा ही रूप, विद्या आणि सद्गुणांनी संपन्न होती. तिने आपल्या सौंदर्याने अनेक राजे, योगी आणि देवांना आकर्षित केले होते, परंतु तिचे मन मात्र संयम, शांती आणि धर्माच्या शोधात होते.

अगस्त्य ऋषींनी लोपामुद्राशी विवाह केला. विवाहानंतर लोपामुद्रा ऋषींच्या कठोर जीवनशैलीला आपलेसे करून त्यांना साथ देऊ लागली. ऋषींच्या यज्ञासाठी आवश्यक धन गोळा करण्यासाठी लोपामुद्राने आपल्या सौंदर्य आणि बुद्धीमत्तेच्या जोरावर अनेक राजांकडून दान मिळवून आणले. यामुळे यज्ञ यशस्वी झाला.

एकदा लोपामुद्राने अगस्त्य ऋषींना विचारले, “स्वामी, आपण संसारात राहूनच तप करू शकतो. संसार आणि तप यांचा समन्वयच खरा धर्म आहे.” ऋषींनी तिच्या विचारांचा स्वीकार केला आणि त्या जोडप्याने एक आदर्श गृहस्थ जीवन जगले.

अगस्त्य ऋषी आणि लोपामुद्रा यांच्या सहजीवनातून आपल्याला समजते की जीवनात तप आणि धर्म जितके महत्त्वाचे आहेत, तितकेच संसार, समर्पण आणि परस्पर आदरही महत्त्वाचे आहेत. त्यांची कथा आजही भारतीय संस्कृतीत आदर्श म्हणून सांगितली जाते.