<![CDATA[Goddess Mahalaxmi or Ambabai as she is known locally]]> http://www.ambabai.com/blog/ EN Sat, 18 Oct 2025 15:54:00 +0000 Incomedia WebSite X5 Pro <![CDATA[Hotel Opal, Kolhapur – A Milestone in My Web Design Journey]]> imblog
When I look back at my career as a website designer, one of the landmarks is creating the website for Hotel Opal in Kolhapur. The opportunity came early and it has stayed special; not only because the hotel is one of the first clients who entrusted me with their online presence, but also because it connects deeply with the rich tourism culture of Kolhapur, and the revered shrine of Mahalakshmi Temple, Kolhapur (known locally as Ambabai).
A Portrait of Hotel Opal
Established on 5 December 1968, Hotel Opal has been serving guests in Kolhapur for over five decades. Hotel Opal Kolhapur is located near famous Tararani chowk of Kolhapur.
The hotel offers spacious rooms both non-AC and AC, Deluxe and Deluxe Suite options, with modern amenities and complimentary breakfast. Hotel Opal Kolhapur What truly makes the place stand out is its in-house restaurant dedicated to authentic Kolhapuri cuisine; the famed “Tambda Rassa” (red gravy) and “Pandhra Rassa” (white gravy) are the hotel's signature dishes.
In recognition of its food and hospitality, Hotel Opal was awarded the “Times Now Foodie Award – Best Local Cuisine” in 2012.
Why It Was Meaningful for Me
For me, designing the website for Hotel Opal was more than a project; it was a statement. Having worked for years in design and printing, this venture into web & digital realm was a new horizon. Hotel Opal trusted me to reflect both their hospitality ethos and Kolhapur’s heritage in the online space.
Because Hotel Opal is directly linked to Kolhapur tourism; catering to visitors who come to seek blessings at the Mahalakshmi Ambabai temple, and those exploring the city’s cultural and culinary identity; I had to craft a site that balanced elegance, tradition, functionality, and conversion-readiness (for room bookings and dining enquiries).
Tying in Kolhapur Tourism & the Ambabai Connection
Kolhapur is renowned for many things; its heritage, cuisine, weaving industry, geography; but one of its crowning glories is the Mahalakshmi temple (also known as Ambabai Mandir). The hotel’s tourism page itself highlights the city’s religious places, heritage architecture, museums, forts, sanctuaries, and invites visitors for “Kolhapur Darshan & Local Sightseeing Tour Packages”.
By aligning Hotel Opal’s website to these aspects; highlighting proximity to religious pilgrimage (Ambabai), easy access to sightseeing, comfort in hospitality, and authentic Kolhapuri dining; it became a compelling narrative for travellers: come for the divine blessings of Ambabai, stay at Hotel Opal, savour the local cuisine, explore Kolhapur’s heritage.
A Visitor’s Experience
Imagine you arrive in Kolhapur; after perhaps offering your prayers at the Mahalakshmi Temple (Ambabai), feeling the spiritual pull of the city. You then seek comfortable accommodation, one that understands the local culture, offers a familiar yet refined stay. Hotel Opal welcomes you with ‘Hospitality with Simplicity’; the very tagline they live by.
You check into a Deluxe AC room, with modern amenities and complimentary breakfast. Later you head to the dining hall, praised as the largest in Kolhapur for authentic cuisine. You savour the Tambda Rassa and Pandhra Rassa, relish the flavours of the region, knowing you’re in the heart of Kolhapur’s culinary legacy.
Then you step out, perhaps on a short drive or stroll to key sights of Kolhapur; forts, sanctuaries, local markets; before returning to your base at Hotel Opal for restful comfort. A perfect balance of spirituality (with Ambabai), heritage (Kolhapur tourism) and hospitality (Hotel Opal).

Looking back, my collaboration with Hotel Opal is a story I hold dear. It brought together elements that I, Mandar Vaidya, deeply value: design, culture, heritage, tourism, digital presence. Through that website we aimed to show how a classic hotel in Kolhapur is more than just accommodation; it’s a gateway to the city, its cuisine, its traditions, and the divine presence of Ambabai Mahalakshmi.
If you ever visit Kolhapur; with an itinerary that includes the Mahalakshmi Ambabai Temple, exploring Kolhapur tourism destinations, sampling Kolhapuri cuisine; consider staying at Hotel Opal. And if you’re looking to design a website that reflects place, culture, identity; then perhaps you’ll remember your friend who once designed and still managing a website for Hotel Opal in Kolhapur.

Warm regards,


Mandar Vaidya
www.mandarvaidya.com

Visit Hotel Opal's Website -
www.hotelopal.co.in
]]> Sat, 18 Oct 2025 15:54:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?hotel-opal-kolhapur http://www.ambabai.com/blog/rss/000000027 <![CDATA[चला पंचगंगा तिरी... ]]> imblog
चला पंचगंगा तिरी...
सुधाकर काशीद, तरुण भारत.

कोल्हापुरात दसरा सोहळा आज उत्साहाने साजरा झाला. दसरा चौकात सोने लुटण्याचा पारंपारिक विधी शाहू छत्रपती, संभाजी राजे, मालोजी राजे, शहाजीराजे, व यशराजराजे यांच्या प्रमुख उपस्थितीत झाला. पण या सोहळ्यानंतर रात्री आणखी एक सोहळा पंचगंगा नदीच्या काठावरील समाधी मंदिर परिसरात झाला.

तत्पूर्वी अंबाबाईची पालखी सिद्धार्थ नगरातून जुना बुधवार पेठ, तोरस्कर चौक मार्गे पंचगंगा नदीवर आली. सिद्धार्थ नगरात तेथील रहिवाशांनी पालखीचे स्वागत फुलाच्या पायघड्या , रांगोळी घालून फुलांची उधळण करून आणि प्रत्येक दरवाजात ओवाळणी करून केले.

त्यानंतर अंबाबाईची पालखी पंचगंगा तीरावर आली. पाठोपाठ गुरु महाराज यांची पालखी व रंकभैरवाचीही पालखी या ठिकाणी आली. समाधी मंदिर परिसरातील दगडी ओट्यावर या पालख्या ठेवण्यात आल्या. या आवारात करवीर संस्थानातील पूर्वजांच्या स्मृती म्हणून मंदिरे, दगडी ओटे, तुळशी वृंदावनांची खूप वर्षापासून उभारणी करण्यात आलेली आहे. तारकेश्वर मंदिर आहे. एरव्ही पंचगंगेच्या घाटावर असंख्य कोल्हापूरकर येतात.  पण या समाधी स्थळाला सगळेच भेट देतात असे नाही. आज येथे धार्मिक विधी झाले. या ठिकाणी करवीर संस्थानचे छत्रपती, शंभु छत्रपती, शंकराचार्य व गुरु महाराजांची समाधी आहे. त्यातला धार्मिक भाग सर्वांनाच पटत असेल असे नाही. पण पटो अथवा न पटो पंचगंगेच्या तीरावरील ही दगडी मंदिरे रचनेच्या अंगाने कशी आहेत, त्याची बांधणी कशी आहे, दगडी ओटे, दीपस्तंभ कसे आहेत... आवारातील जुने वृक्ष त्यांचे दगडी पार व रात्रीचे तेथील वातावरण खूप वेगळे आहे. होय, तेथे एक तालीमही आहे. ते पाहण्यासाठी किंवा अनुभवण्यासाठी जायला काय हरकत आहे?

-
सुधाकर काशीद
तरुण भारत, कोल्हापूर.

https://youtu.be/xKwIx5_Gr68]]> Thu, 02 Oct 2025 17:03:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?dasara2025 http://www.ambabai.com/blog/rss/000000026 <![CDATA[आजची करवीर निवासिनी - त्र्यंबोली भेट]]> imblog
आज अश्विन शुद्ध पंचमी  दिनांक २७ सप्टेंबर २०२५. आज करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी अर्थात आई अंबाबाईची गजारूढ पूजा साकारण्यात आली आहे.

करवीर माहात्म्यातील  कथेप्रमाणे अश्विन शुद्ध पंचमीला कोल्हासूर वध करताना आई अंबाबाईने कोल्हासुराला वरदान दिले होते की या नगरीला तुझे नाव राहील. दरवर्षी तुझ्या नावाने कोहळा बळी दिला जाईल आणि या क्षेत्राला गयेचे पावित्र्य मिळेल. त्याला अनुसरून देवी कोहळा फोडण्याचा सोहळा आपल्या मुक्ती मंडपात करत असे.

पुढे कोल्हासूराचा नातू कामाक्ष याने कपिलमुनींकडून योगदंड मिळवून  महालक्ष्मी सह सर्व देवतांचे रूपांतर बकऱ्यामध्ये करून दिले. त्यावेळेला मांगले गावच्या भार्गव आणि विशालाक्षी या दांपत्याची कन्या असणारी, त्रिकाळ पाण्यामध्ये राहून देवीच्या सुवर्ण कमळाचे रक्षण केले म्हणून त्र्यंबोली नावाने ओळखली जाणारी सखी कुबेराच्या पुत्राकडे कोहळा फोडण्याच्या विधीसाठीचे साहित्य आणायला गेल्याने वाचली होती. तेव्हा नारदा कडून तिला या गोष्टीची बातमी कळतात तीने चतुराईने कामाक्ष दैत्याकडून योगदंड काढून घेतला आणि त्याचेच रूपांतर बकऱ्यांमध्ये केले. त्यानंतर महालक्ष्मी सह सर्व देवांची मुक्तता केली.

या आनंदात देव त्र्यंबोलीला विसरले म्हणून त्र्यंबोली रागाने शहराबाहेरच्या टेकडीवर येऊन शहराकडे पाठ करून बसली. तेव्हा अंबाबाई देवांसह तिच्या भेटीला आली आणि तिने तिला वरदान दिले की आज पासून तू या क्षेत्राची संरक्षक देवता आहेस. जो कोणी व्यक्ती तुला सांगितल्या वाचून पुण्य कर्म करेल तर त्याचे पुण्यफल घेण्याचा अधिकार तुझा असेल. याखेरीज जो कुष्मांडभेदनाचा सोहळा माझ्या मुक्ती मंडपात होतो तो यापुढे तुझ्यासमोर होईल. मी दरवर्षी तुझ्या भेटीला येईन. या वरदानाला अनुसरून आज करवीर निवासिनी त्र्यंबोली भेटीसाठी गेली.

देवी आणि त्र्यंबोली यांची भेट झाल्यानंतर गुरु महाराज आणि त्यानंतर छत्रपती युवराज संभाजी राजे आणि यौवराज शहाजीराजे श्रीमंत यशराज राजे यांनी त्र्यंबोलीचे दर्शन घेऊन आरती केली. मंडपात असलेल्या  गुरव पुजारींच्या घरातील कुमारीकेची पूजा केली आणि बावडा गाव कामगार चावडीच्या त्रिशूलाने कोहळा फोडला. आज  उत्साहात हा  सोहळा पार पडला.

श्रीमातृ चरणारविंदस्य दास प्रसन्नसशक्तिकः
]]> Sat, 27 Sep 2025 12:59:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?tryamboli_bhet http://www.ambabai.com/blog/rss/000000025 <![CDATA[नवरसांमधील सुंदर शांतभावाची मिळते अनुभूती ]]> imblog
समाजमन कणखर बनवणारा नवरात्रीतील दुर्गा उत्सव. भारताच्या विविध भागांत वेगवेगळ्या वैशिष्ट्यांसह मोठ्या उत्साहाने साजरा होतो. आपल्या येथील निडर सामर्थ्याच्या या उत्सवा प्रमाणेच बंगाल व गुजरातमध्ये त्या त्या प्रदेशातील शृंगार व वस्त्रवैभवाच्या वैशिष्ट्यांसह मूर्ती अलंकृत होते. उत्सवप्रिय समाजात सण-समारंभांच्या प्रसंगी उत्सवमूर्ती समोर विविध खाद्यपदार्थ, संगीत, आतषबाजी, चित्ररचना व रांगोळी सारख्या सजावटींत रंगांची योजना मोठ्या प्रमाणात केली जाते. प्रत्येक आकार काहीतरी सांगतो, त्याचप्रमाणे प्रत्येक रंगालाही स्वतःचा वैशिष्ट्यपूर्ण भाव असतो. कोणत्याही एका रंगा सोबत येणारा दुसरा रंग त्या भावयोजनेत अधिक आशय जोडतो. हे संक्रमण उत्सवातील उत्साहाला पोषक ठरते. त्या त्या प्रदेशांतील पर्यावरणाला अनुसरून असलेल्या वस्त्र अलंकाराच्या परंपरेचा तपशील कलाकृतीला संपन्नता बहाल करतो.

        काळानुरूप आशय नवनवीन स्वरूपात विकसित होत राहतो. उदाहरणार्थ लष्करी, विमान व नाविक दलातील आपल्या बहिणींनी सिंदूर युध्द मोहिमेत दाखवलेल्या अफाट कर्तृत्वामुळे त्या 'लष्करी वेशातील सद्यकालीन नवदुर्गा' म्हणून भारतीय समाजात सर्वोच्च आदराच्या ठरल्या आहेत.

        नवदुर्गा उत्सवाच्या निमित्ताने दुर्गामातेच्या कलाकृतीं मध्ये शृंगार, हास्य व करुणा जतन करताना दुष्ट राक्षसी शक्तींशी अपरिहार्य संघर्ष करत रुद्ररूपात वीरता धारण करून युद्ध जिंकताना भयानकतेला विलीन करणारा आणि नवरसांतील सुंदर शांतभाव यशस्वीपणे साकारलेला अनुभव आपण घेतो. नऊ दिवसांच्या प्रत्येक रूपामध्ये या देवतेची वस्त्रे, आयुधे आणि वाहन वेगवेगळे असतात. त्यामुळे चित्र-शिल्पकारांना कलाकृतीची कल्पना करताना नावीन्यपूर्ण संदर्भ उपलब्ध होतात. कलाकृती साकारण्यासाठी आवश्यक विविधतेची संपन्नता प्राप्त झाल्यामुळे हा सोहळा कलाकारां साठी एक आनंदोत्सव ठरतो.

-
प्रा. अजेय दळवी
कोल्हापूर.
]]> Sat, 27 Sep 2025 04:23:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?anubhuti http://www.ambabai.com/blog/rss/000000024 <![CDATA[शेकडो वर्षांची अविरत परंपरा असलेला अंबाबाईचा पालखी सोहळा]]> imblog
श्री यंत्राकृती सोळा काटकोनात फिरणारा वैशिष्ट्यपूर्ण असा अंबाबाईचा प्रदक्षिणा मार्ग. ज्याच्या सर्वोच्च शक्तिस्थानावर मध्यभागी गर्भगृहात श्री करवीर निवासिनी महालक्ष्मी साक्षात भक्तांना दर्शन देण्यासाठी उभी आहे. देवीच्या अनेक वार्षिक उत्सवांमधील महत्वपूर्ण उत्सव म्हणजेचं शारदीय नवरात्र उत्सव होय. या नवरात्र उत्सवातील मौल्यवान सोहळा म्हणजेच देवीचा पालखी सोहळा.

स्थानिक भक्तांसह परगावचे भक्त देखील ज्या सोहळ्याची आतुरतेने वाट पहात असतात असा हा अभूतपूर्व देवीचा पालखी सोहळा. परंतु देवीच्या या पालखी सोहळयाचे एक वैशिष्ट्य आहे. बऱ्याच देवस्थानांचा पालखी सोहळा हा पावसाळ्यामध्ये पूर्णपणे बंद होती व नंतर पुन्हा चालू होतो. परंतु कदाचित देवीचे हे एकमेव स्थान असे आहे की जिचा पालखी सोहळा शेकडो वर्षांपासून अविरतपणे चालुच आहे. ज्यामध्ये आज अखेर कधीही खंड पडलेला नाही.

दर शुक्रवारी रात्री साडेनऊ वाजता मंदिर परिसरातच पालखी परिक्रमेसाठी आई अंबाबाई गर्भगृहातून बाहेर पडते. देवीचे मानकरी चोपदारांमार्फत ललकारी झाल्यावर भरजरी शालू व विविध सुवर्ण अलंकार परिधान करून श्रीपूजकांच्या करकमलातून देवी पालखीमध्ये विराजमान होण्यास बाहेर पडते. या पालखी सोहळ्यातूनच देवीच्या वैभवपूर्ण परपरेची कल्पना येते. या पालखी सोहळ्याला शेकडो वर्षापासून राजाश्रय आहे. करवीर देवीची ललकारी पालखी सोहळयावेळी चोपदार सेवेकरी मार्फत ललकारी प्रत्येक वेळी दिली जाते. ती अशी ''नवकोट नारायणी, भक्तजन प्रतिपालिनी, जगध्दोचारिणी, राज राजेश्वरी, सर्वेश्वरी, लक्ष लक्ष दिना परमेश्वरी, चतुर्धारिणी, श्री करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी!''

संस्थानचे छत्रपती परिवारासह या सोहळ्याला उपस्थित असायचे. छत्रपतींनी साक्षात स्वतःपेक्षाही मोठा लवाजमा देवीच्या पालखी सोहोळ्यासाठी दिलेला होता. उंट, हत्ती, घोडे, भालदार, चोपदार, सरंजामदार, इनामदार, शासकीय अधिकारी यांचा त्यात समावेश होता. त्याची साक्ष देणारा देवीच्या सोहळ्यामध्ये एक पट्टेवाला सेवेकरी असतो. त्याच्या गळ्यामध्ये एक पट्टा व पितळी धातूचा एक बिल्ला आहे. त्या बिल्ल्यावर स्पष्टपणे 'श्री माहालक्ष्मी करवीर KOLHAPOOR नं. १३' कोरलेले आहे.

गर्भगृहातून बाहेर पडल्यावर देवी सर्वप्रथम दत्त मंदिरासमोर त्यानंतर मनकर्णिका कुंडा जवळ थांबते. घाटी दरवाजामधून अगस्ती लोपामुद्रा असणाऱ्या दीपमाळेला प्रदक्षिणा घालून श्री व्यंकटेशाच्या मंदिरासमोर बांबते. नंतर श्री कात्यायनी मंदिर, श्री शनी मंदिर, छोटी अंबाबाई, महाद्वार व शेवटी गरुड मंडपातील सदरेवर विराजमान होते. या सात टप्प्यांवर पालखी थांबते. त्यावेळी तिच्यासमोर भक्त गायन सेवा करतात. यालाही शेकडो वर्षांची परंपरा आहे. शारदीय हा मान मंदिरात्मा संरक्षणासाठी केलेल्या कार्याबद्दल मुस्लिम समाजातील नायकिणीकडे होता. ज्या घराण्याने देवीची सेवा कित्येक वर्षे केली. पालखी परिक्रमा सोह‌ळा आपल्या मनात साठवण्यासाठी अबालवृद्ध भक्त
हजेरी लावीत असतात.

छायाचित्र -
ललिता पंचमीचे त्र्यंबोली टेकडी येथे असणाऱ्या करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मीच्या पालखीचे दुर्मिळ छायाचित्र.

-
सौरभ मुजुमदार
कोल्हापूर.

]]> Sat, 27 Sep 2025 03:44:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?lalitapanchami http://www.ambabai.com/blog/rss/000000023 <![CDATA[जगदंबेची पुनः प्राणप्रतिष्ठा आणि आरंभ करवीरच्या वैभव पर्वाचा!]]> imblog
साधारणपणे सतराशे दहा चा काळ. महाराणी  सरकार ताराबाई साहेबांनी करवीर संस्थान ची स्थापना केली. मोठ्या कष्टाने परकीय स्वकीय अशा अनेकांच्या विरोधकांचा सामना करून सहा खेड्यांच हे गाव राजधानीच्या रूपाला आलं. पुराणकालात अविमुक्त काशी किंवा दक्षिण काशी म्हणून प्रसिद्ध असलेले एक करवीर आता संस्थान करवीर झालं. इतके दिवस जगदंबेच्या रूपाने इथं भक्तीचं वैभव नांदतच होतं, पण संस्थानच्या स्थापनेनं एक सर्वाधिकार प्राप्त झाला. तंजावर पर्यंत या करवीर क्षेत्राची महती राजधानी कोल्हापूर म्हणून पोहोचली. हे सगळं करत असताना ज्या मूळ प्रेरणेने स्वराज्याची स्थापना झाली त्या मूल्यांची जपणूक तर करवीर छत्रपती प्राणपणाने करतच होते.

अशातच एके दिवशी नरहरी सावगावकर यांनी पन्हाळा मुक्कामी जाऊन करवीर छत्रपती यांची भेट घेतली आणि शंभू छत्रपती यांना विनंती केली; आवांतराचे भयास्तव करवीर निवासिनी ची मूर्ती पुजारी यांचे घरी लपवून ठेवली ती आता पुन्हा प्रतिष्ठा करावी. देव, देश आणि धर्मासाठी सिंहासनावर विराजमान झालेल्या छत्रपतींच्या मनामध्ये आनंद झाला. सिदोजी घोरपडे गजेंद्रगडकर यांना पुढाकार घेऊन ही मूर्ती पुन्हा मंदिरात बसवण्याची आज्ञा केली. छत्रपतींची आज्ञा झाली आणि मन्मथ नाम संवत्सर इंदूवासर (सोमवार) विजयादशमी ( दसरा) म्हणजे २६/९/१७१५  या दिवशी  करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी अर्थात आई अंबाबाई च्या मूर्तीची पुनर्प्राणप्रतिष्ठापना झाली.

आज या घटनेला ३१० वर्षं पूर्ण झाली. आजही एक जगदंबा भक्त म्हणून , ज्यांच्या आज्ञेनुसार ही मूर्ती पुन्हा मंदिरात आली ते करवीर छत्रपती कै. श्रीमंत संभाजी महाराज, ज्यांनी पुढाकार घेऊन हा सोहळा केला ते कै. सिदोजी घोरपडे गजेंद्रगडकर, ज्यांच्या विनंतीवरून हा सोहळा घडला ते नरहरभट सावगावकर आणि अवांतराचे काळात ज्यांनी मूर्ती जपली ते जगदंबेचे पुजारी अशा सर्वांचे मी कृतज्ञतापूर्वक स्मरण करतो. आणि जगदंबेला विनंती करतो की आई जगदंबे चंद्र सूर्य आहेत तोवर या करवीरचं भौतिक, आध्यात्मिक वैभव असंच चढत वाढतं ठेव !
उदयोस्तू जगदंबा !

श्रीमातृचरणारविंदस्य दास प्रसन्न सशक्तीकः
]]> Fri, 26 Sep 2025 03:46:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?jagdamba http://www.ambabai.com/blog/rss/000000022 <![CDATA[शारदीय नवरात्र २०२५ - दिवस चौथा]]> imblog
|| श्रीमाता ||
अश्विन शु. चतुर्थी,  
गुरुवार दिनांक २५ सप्टेंबर २०२५
पूजा क्रमांक ४ / महाविद्या क्र. ९

|| महाविद्या श्रीमातंगी माता ||

ध्यानम -
श्यामांगीं शशिशेखरां त्रिनयनां वेदैः करैर्बिभ्रतीम् |
पाशं – खेटमथांकुशं दृढमसिं नाशाय भक्तद्विषाम् ||
रत्नालंकरणं प्रभोज्ज्वलतनुं भास्वत् किरीटां शुभाम् |
मातंगीं मनसा स्मरामि सदयां सर्वार्थसिद्धिप्रदाम् ||

स्वरूप -
श्यामवर्णी, तीन नेत्र असलेली, माथ्यावर चंद्र धारण केलेली, चार हातांमध्ये भक्तांच्या शत्रूनाशासाठी अंकुश आणि तलवार, पाश आणि ढाल धारण केलेल्या रत्नालंकारांनी युक्त अशा दयावंत, सर्वसिद्धि देणाऱ्या मातंगीला माझा मनापासून नमस्कार आहे.

इतिहास -
भगवान शिव हे मतंग असून, त्यांनी त्रिपुरीची उपासना केली असता, त्यांच्या नेत्रतेजातून या देवीची उत्पत्ती झाली, किंवा (कल्पभेदाने) मतंगॠषींच्या कन्येच्या रुपात हिने अवतार घेतल्याने हिला ‘मातंगी’ म्हणतात. हि नववी महाविद्या असून, मतंग हे तिचे भैरव आहेत. ही श्रीकुलातील देवता उत्तराम्नायपीठस्था आहे. हिची उत्पती वैशाख शुद्ध तृतीयेस आहे.

उपासना भेद -
लघुश्यामा, डच्छिष्टमातंगी, राजमातंगी, सुमुखी, संमोहिनी, चंडमातंगी, वश्यमातंगी, कर्णमातंगी, तैलमातंगी इ. प्रकार व उपासना भेद आहेत.

फल -
हिच्या उपासनेने वाचासिद्धि, कवित्वलाभ, वेद-वेदांत, ज्योतिष, संगीतविद्या आदि प्राप्ती होते व भक्तांच्या शत्रूचा नाश होतो, ही सर्वकामनासिद्ध करणारी देवता आहे.

आधार लेखन -
वेदमूर्ती सुहास जोशी गुरुजी, कोल्हापूर

आजची पूजा श्रीपूजक पुरुषोत्तम ठाणेकर, उमेश उदगावकर, संतोष जोशी व अवधूत गोरंबेकर यांनी बांधली.
]]> Thu, 25 Sep 2025 15:18:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?shrimatangi http://www.ambabai.com/blog/rss/000000021 <![CDATA[आदिशक्ती जगत्जननी करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी ]]> imblog
करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मीच्या साक्षात वास्तव्याने ही नगरी पवित्र झालेली आहे. अनादी कालापासून या शक्तीचे स्वरुप वेदांनी वर्णन केलेले आहे. तसेच पुराणांतही त्या स्वरुपाचे अनंत रुपामध्ये प्रगटिकरण केले आहे. देवी महात्म्याच्या पहिल्या अध्यायात दुसऱ्या श्लोकात देवीला महामाया असे संबोधले आहे. करवीर निवासिनी ही आदिशक्ती आहे.

महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांमध्ये करवीर पीठ हे देवीचे महत्त्वाचे पीठ मानले जाते. देवी भागवताच्या सप्तम स्कंदातील अडतीसाव्या अध्यायात या शक्तिपीठांचा उल्लेख आहे.
कोल्हापूर महा स्थानं यत्र लक्ष्मी सथा स्थिता ।१।
मातृःपरं द्वितीबंध रेणुकाधिष्ठीतं परम् ।२।
तुळजापुर तृतीय स्थान सप्तशृंग तदैवच ।३।
यानुसार महाराष्ट्रातील देवीच्या साडेतीन शक्तिपीठांमध्ये कोल्हापूरची श्री महालक्ष्मी, तुळजापूरची तुळजाभवानी, माहूरगडची रेणुका ही तीन पीठे पूर्ण पीठे आहेत व वणीची सप्तशृंगी हे अर्थे पीठ मानले जाते. ज्यामध्ये करवीरच्या महालक्ष्मीला महत्त्वपूर्ण मानले जाते.

भक्ती उपासना
आदिशक्ती, जगत्जननी श्री करवीर निवासिनी करवीर क्षेत्र व करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी हे अत्यंत प्राचीन शपित्तपीठ आहे. पुराणमताप्रमाणे याला १०८ कल्पे झाली. १८ पुराणांपैकी काशीखंड, पद्मपुराण, मार्कंडेय पुराण भारत वगैरे ग्रंथाल या क्षेत्राचा उल्लेख आहे. अनेक राजधराण्यांनी या देवीची मनोभावे सेवा केलेली आहे.

वारणास्याधिकं क्षेत्रम् करवीरपुरं महत्।  
काशीक्षेत्राहून करवीर क्षेत्र हे यवाधिकं श्रेष्ठ आहे. श्री विश्वेश्वराचे काशी हे स्थान आहे. तर परात्पर शक्तीचे श्री महालक्ष्मीचे करवीर हे स्थान आहे. काशी खंडामध्ये या क्षेत्राचा दक्षिणकाशी म्हणून उल्लेख प्रामुख्याने आलेला आहे. करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी बद्दल यापूर्वीच्या बाराशे वर्षात विविध राजघराणे व तिच्या भक्तांनी जे शिलालेख लिहून ठेवले आहेत त्यावरून या स्थानाची प्राचिनत्वता सिद्ध होते.

दक्षिणेमध्ये मुघलांच्या स्वाऱ्या होऊ लागल्या व त्यांच्याकडून मूर्ती व देवळे उद्ध्वस्त होऊ लागली. सुमारे १६ शतकात श्री महालक्ष्मीची मूर्ती संरक्षणासाठी म्हणून कपिलतीर्थ जवळ ठेवलेली होती. कालांतराने करवीर संस्थानचे पहिले छत्रपती श्री संभाजी महाराज उर्फ शंभू छत्रपती यांच्या राजपत्राने अर्थात आज्ञेनुसार इ. स. १७२३ ला करवीर निवासिनीची पुनः प्रतिष्ठापना मंदिरामध्ये मोठ्या थाटामाटात करण्यात आली.

अनेक ग्रंथांमधील देवीचे वर्णन
धृत्वा श्री मातुर्लिगं तद्यपरिच
गदां खेटकं पान पात्रम ।
नागं लिंगंच योनि शिरसी धृतयती
राज ते हेमवर्णा ।।
श्री करवीर निवासिनीची मूर्ती ही अत्यंत मनोहर आहे, गर्भगृहात ती दगडी चबुतऱ्यावर उभी आहे. ही मूर्ती चतुर्भुज असून वरच्या उजव्या हातात गदा, डाव्या हातात खेटक (ढाल) आहे. खाली असलेल्या उजव्या हातात महाळुंग व डाव्या हातात पानपात्र आहे. नवव्या शतकाच्या पूर्वीच्या मार्कंडेय पुराणातील देवी महात्म्यमध्ये देखील या देवीचे वर्णन आढळते. जगातील सर्व शक्तींना आणि सर्व जगताला कारणीभूत असलेली, सत्व, रज, तम या तीन गुणांनी युक्त नाना आकार, नाना क्रिया, नाना संज्ञा धारण करणारी, परम-सामर्थ्याने संपन्न असणारी, सर्वांच्या हृदयात राहून सर्वाच्या क्रियेवर लक्ष ठेवणारी, सगुण व निर्गुण अशी दोन रुपे असणारी जी देवता ती महालक्ष्मी! उत्कृष्ट सुवर्णप्रमाणे आरक्त वर्णामुळे शोभून दिसणारी, उत्कृष्ट सुवर्णभूषणांनी आलंकृत असलेली, म्हाळुंग, गदा, ढाल व सुधापात्र हातात घेतलेली व नाग, लिंग, योनि अशी आभूषणे मस्तकी धारण करणारी अशी महालक्ष्मी ही सर्वेश्वंतंपन्न व सर्वौंदर्यसंपन्न आहे. ती परममंगल आहे. अशा या जगदंबेची सुवर्ण अलंकारयुक्त पूजा बांधलेली मूर्ती अतिशय मोहक व सजीव वाटते. जिच्या नेत्रांमध्ये काजळ, कपाळावर सौभाग्यकुंकुम मळवट, नाकात रत्नजडित हिऱ्यांची नथ, सुवर्ण व रत्नजडित कर्णेभूषणे, मयूरकुंडले, मस्तकावर विविध नवरत्नांकीत सुवर्णाचा मुकुट, व अंगावर भरजरी विविध रंगाचे शालू व भरजरी वस्त्रे व कंठात सुवर्णाचे विविध प्रकारचे अलंकार, तसेच भरजरी शालूमधील पंख्याची पूजा अगर खडी पूजा, हातामध्ये सुवर्णाची गदा, खेटक, पानपात्र पायात सोन्याची जोडवी, साखळ्या, तोडे, कवड्यांची माळ वगैरे आभूषणांनी नटलेल्या या देवीचे दर्शन म्हणजेच साक्षात सात जन्मांची पुण्याई लाभली असे म्हणतात.

देवीचे गर्भगृह
आधुनिक विज्ञानाच्या मान्यतेप्रमाणे बिंदू संकल्पना म्हणजे अस्तित्व असणारी पण लांबी, रुंदी, आकार कोणतेही परिमाण नसणारी संकल्पना होय. हेच स्वरूप देवीच्या तत्वाचे आहे, असे मानतात. आद्य शंकराचार्य यांचे गुरु गोविंद पदाचार्य व त्यांचे गुरु गौड पदाचार्य यांनी रचलेल्या सुभोगोदय स्तोत्र यामध्ये श्री यंत्राच्या स्थानाला कौला: असे संबोधलेले आहे. श्री महालक्ष्मी मंदिराचा मुख्य गाभाऱ्याचा प्रदक्षिणेचा मार्ग हा श्री यंत्राच्या बाह्यारचनेप्रमाणे १६ काटकोनात फिरतो. त्याच्या केंद्रस्थानी म्हणजेच मुख्य गाभाऱ्यात लाकडी मेघडंबरीत शिव व शक्तीचे एकाकार रूप असणारी श्री करवीर निवासिनी महालक्ष्मी जगदंबा नारायणी कौला: स्थानी विराजमान आहे.

वाडी रत्नागिरी म्हणजेच जोतिबा येथील श्री हरी गोपाळ अंगापूरकर देशमुख यांनी १८ व्या शतकाच्या अखेरीस रचलेल्या 'लक्ष्मी विजय' या ग्रंथात कोल्हापूरची महालक्ष्मी व त्र्यंबोली देवी यांच्या झालेल्या संवादागध्ये 'तुझ्यासाठीच श्री यंत्रावर मंदिर निर्मिले' असा उल्लेख आढळतो. विश्वाचे संचलन करणाऱ्या या आद्यशक्ती जगदंबा व तिच्या लिलावताराचे व स्वरुपाचे स्थान तसेच ब्रह्माण्डातील सर्व  ग्रह, तारे, देव देवता यांचेही स्थान या श्री यंत्रात आहे, अशी भक्तांची भावना आहे. अशा श्री यंत्राकृती मंदिराच्या मुख्य गर्भगृहात जगतजननी नारायणी उभी आहे.

• सौरभ मुजुमदार, कोल्हापूर

]]> Thu, 25 Sep 2025 04:14:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?garbhagruha http://www.ambabai.com/blog/rss/000000020 <![CDATA[शारदीय नवरात्र २०२५ - दिवस तिसरा]]> imblog
श्रीमाता ||

अश्विन शु. तृतीया, बुधवार
दिनांक २४ सप्टेंबर २०२५ पूजा क्रमांक ३ । महाविद्या क्र. २ || महाविद्या श्रीतारा (तारिणी) माता ||

ध्यान -
प्रत्यालीढ पदार्पितांघ्रिशवहत् घोराट्टहासां पराम् ।
खड्गेंदीवर कर्तु खर्पर भुजां हुंकारबीजोद्भवाम् ।
खाँ नील विशाल पिंगल जटाजुटैक नागैर्युताम् ।
जाडयं न्यस्त कपालके त्रिजगतां हंत्युग्रतारा स्वयम् ||

स्वरूप -
श्रीतारा मातेचा डावा पाय शवावर असून, ही भयानक हास्य करीत आहे. हिच्या चार हातात खड्ग, नीलकमळ, कात्री व खप्पर असून, हिचा जटालाप पिंगट छटेचा असून तो नागयुगुलांनी युक्त आहे. मुंडमाला धारण करणारी, सर्व जडत्व, नैराश्य, दारिद्र्य खप्परात खेचणारी ही दिव्य देवता आहे.
ही दशमहाविद्यालयातील द्वितीय देवता असून, कालीकुलातील पूर्वाम्नायपीठ देवता आहे. चैत्रशुद्ध नवमीला हिची उत्त्पती झाली. हिचा भैरव अक्षोभ्यरुद्र आहे.

इतिहास -
मेरूपर्वताच्या पश्चिमेस चोलना नदीकाठी ही प्रगट झाली. वसिष्ठांनी हिची विशेष उपासना सिद्धी केली.

उपासना भेद -
स्पर्शतारा, चिंतामणीतारा, सिद्धिजटा, उग्रतारा, हंसतारा, निर्वाणतारा, महानीला इ. अनेक हिची रूपे व उपासना भेद आहेत.

फल -
हिच्या उपासनेने सर्वज्ञत्व, संसृतिनाश, मोक्षलाभ, सर्वासिद्धीप्राप्ती, शत्रुनाश, सकल भोग-सुख प्राप्ती इ. अनेक फललाभ होते.

आजची पूजा - श्रीपुजक रामप्रसाद ठाणेकर  सचिन ठाणेकर,  अमित देशपांडे व निखिल शानभाग यांनी बांधली.

आधार लेखन -
वेदमूर्ती सुहास जोशी गुरुजी, कोल्हापूर.
]]> Wed, 24 Sep 2025 15:53:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?-------------------------------- http://www.ambabai.com/blog/rss/00000001F <![CDATA[शारदीय नवरात्र २०२५ - दिवस दुसरा ]]> imblog
शारदीय नवरात्र २०२५ - दिवस दुसरा

करवीर निवासिनी महालक्ष्मी अर्थात आई अंबाबाई महाविद्यांपैकी एक 'बगलामुखी' या स्वरूपामध्ये सजली आहे.

पूर्वी कृतयुगामध्ये भयंकर असा वात क्षोभ म्हणजे वादळ सुरू झाल्यावर भगवान नारायणाने सौराष्ट्र देशातील हरिद्रा तीर्थाच्या तीरावर तप सुरू केले. त्या वेळेला त्यांच्या तपावर प्रसन्न होऊन वीर रात्री म्हणजे चतुर्दशी आणि मंगळवार या योगावर तसेच मकार युक्त नक्षत्रावर महात्रिपुरासुंदरी प्रगट झाली तिच्या हृदयातून एक पीत वर्ण ज्वाला प्रगट होऊन त्या ज्वालेने द्विभुजा आकार धारण केला आणि या वात क्षोभाचे शमन केले तीच ही बगलामुखी देवी. बगलामुखी देवी पीत वस्त्र म्हणजे पिवळे वस्त्र धारण करत असल्याने तिला पितांबरा असे सुद्धा नाव आहे.
बगलामुखी देवीचे वर्णन करताना तिने एका हाताने शत्रूची जीभ ओढलेली असून दुसऱ्या हातामध्ये मुद्गर घेऊन ती शत्रूला मारत आहे अशा प्रकारचे ध्यान केले जाते. चतुर्भुजा स्वरूपात तिच्या हातामध्ये वज्र पाश ही आणखी दोन आयुधे असल्याचे मानले जाते.

भगवान विष्णूच्या दशावतारातील कूर्म अवताराशी या देवीचा संबंध असून या देवीचे सदाशिव त्र्यंबक तर भैरव आनंद भैरव किंवा मृत्युंजय या नावाने ओळखला जातो.

बगलामुखीची उपासना ही शत्रूच्या स्तंभनासाठी म्हणजे शत्रूची शारीरिक‌ बौद्धिक ताकद थांबवण्यासाठी केली जाते. बगलामुखीचे वैशिष्ट्य म्हणजे इतरांनी केलेल्या अभिचार कर्मातून मुक्तता होण्यासाठी सत्वर फळ देणारी ही देवता मानली जाते. परंतु अधिकारी गुरुशिवाय आणि तशाच प्रबळ कारणाशिवाय बगलामुखीची उपासना करणे हे आत्मघातासारखे ठरते.

वास्तविक तंत्रोक्त देवता या केवळ इतरांना त्रास देण्यासाठी किंवा स्वतःच्या  भौतिक फायद्यासाठी नसून त्या आत्म उन्नतीसाठी आहेत. बगला हा शब्द वल्गा या शब्दाचा अपभ्रंश आहे. ज्याचा अर्थ लगाम शत्रूच्या कृतींना लगाम घालणारी ही देवता. हिची उपासना बाह्य शत्रूंच्यासाठी करण्यापेक्षा अंतस्थ शत्रूच्या स्तंभनासाठी केली पाहिजे. बगले च्या नावातला मुख हा शब्द म्हणजे तोंड असा नसून बाहेर पडण्याचा मार्ग अशा अर्थाने घेतला जातो. थोडक्यात भगवतीच्या रक्षक शक्तीचा नि:सारण मार्ग म्हणून तिला बगलामुखी असे म्हणता येईल.
बगलामुखीच्या रूपामध्ये सजलेली करवीर निवासिनी आपल्या अंतस्थ शत्रूंचा नाश करून शाश्वत सुखाकडे वाटचाल करण्यासाठी आपली रक्षक ठरो हीच जगदंबा चरणी प्रार्थना.

श्री मातृ चरणारविंदस्य दास प्रसन्न सशक्तिकः

]]> Tue, 23 Sep 2025 13:42:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?navratri_2025_day_2 http://www.ambabai.com/blog/rss/00000001E <![CDATA[शारदीय नवरात्रोत्सव २०२५ - दिवस पहिला]]> imblog
शारदीय नवरात्रोत्सव २०२५ - दिवस पहिला

आज दिनांक 22 सप्टेंबर 2025 शारदीय नवरात्र महोत्सवाचा पहिला दिवस; अर्थात प्रतिपदा. तिथीला आजच्या दिवशी करवीर निवासिनी महालक्ष्मी अर्थात आई अंबाबाईची दश महाविद्यांपैकी कमला या स्वरूपामध्ये पूजा बांधण्यात आलेली आहे.

दक्ष प्रजापतीच्या यज्ञासाठी निमंत्रित नसताना सतीने माहेरी जाऊ नये असं भगवान शंकरांचे मत होतं. परंतु आपलं जाणं हे केवळ माता-पित्याच्या ओढीने नव्हे तर शिवतत्त्वाच्या सन्मानाच्या प्रतिष्ठेसाठी आहे असं सांगून माता सतीने स्वतःच्या स्वरूपातून भगवान शंकरांना दशमहाविद्यांचे दर्शन घडवले. या महाविद्यांपैकी एक असणारी कमला म्हणजे साक्षात लक्ष्मीस्वरूपीणी देवता.  अभय, वरद आणि वरच्या दोन हातामध्ये कमळ कळ्या धारण करणाऱ्या या कमला स्वरूपाला सागर मंथनातून प्रगट झाल्यानंतर अष्ट दिग्गजांनी अमृत अभिषेक घातला अशी कथा प्रसिद्ध आहे. या कमलात्मिका तत्त्वाचे सदाशिव भगवान नारायण असून दशमहाविद्यांच्या स्वरूपामध्ये प्रत्येक देवीचे शक्ती स्वरूप आणि तिचे सदाशिव तत्व यांची जोड घातली आहे. दशमहाविद्यांचा संबंध फक्त देवी स्वरूपाचा नसून भगवान विष्णूंच्या दहा अवतारांशी देखील असल्याचे मानले जाते.  

कमला देवीची उपासना भौतिक अर्थात साधकाला अपेक्षित असणाऱ्या सर्व ऐहिक भौतिक सुखांच्या प्राप्तीसाठी केली जाते. दशमहाविद्यांमध्ये कमलात्मिकेचे तंत्र हे एक स्वतंत्र तंत्र आहे. मिताचारप्रिया असे कमलेचे वर्णन केले जाते. सुख-शांती-समृद्धी याची देवता असणाऱ्या कमलेच्या रूपात सजलेली करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी अर्थात आई अंबाबाई सर्व भक्तांना ऐहिक पारलौकिक सुखाने समृद्ध करू दे; हीच जगदंबा चरणी प्रार्थना.

श्री मातृ चरणारविंदस्य दास प्रसन्न सशक्तिकः
]]> Mon, 22 Sep 2025 16:17:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?navratri_2025_day_1 http://www.ambabai.com/blog/rss/00000001D <![CDATA[संगीतातील गौरीशंकर गायनमहर्षी अल्लादियाँखा साहेब]]> imblog
कोल्हापूरची संगीत परंपरा तशी दोनशे  वर्षांपूर्वीची आहे.  परंतु या परंपरेला सर्वोच्च पदावर पोहोचवण्याचे श्रेय खाॅसाहेब आल्लादियाखाॅ यांनाच आणि त्यांच्या अंत्रोली घराण्यासच जाते. कोल्हापूरच्या जनतेचे जीवन समृद्ध होण्यासाठी आणि लोकांची सांस्कृतिक पातळी उंचावण्यासाठी संगीत, नाट्य, चित्र, शिल्प अशा विविध क्षेत्राचस महत्त्व द्यावयासच हवे. हे राजर्षी शाहू महाराजांनी बरोबर हेरले. माणसांची योग्य पारख करण्याच्या त्यांच्या या गुणवैशिष्ट्यांमुळेच त्यांनी अल्लादियाखाॅ साहेबां सारख्या नवरत्नाला राजाश्रय दिला.

विविध संदर्भीय माहितीनुसार  कोल्हापूर संस्थानच्या स्थापनेनंतर अठराव्या शतकामध्ये करवीर नगरी व आसपासच्या भागात मिळून सुमारे सहाशे कलाकार धृपद  ही पारंपारिक व भारदस्त गायकी गात होते. कोल्हापूरच्या प्राथमिक अवस्थेतील संगीतकारकिर्दीस कै. छत्रपती बुवासाहेब महाराज व छत्रपती बाबासाहेब महाराज यांच्यापासून सुरुवात झाली.

त्याला त्यानंतर खऱ्या अर्थाने प्रोत्साहन दिले ते राजर्षी  छत्रपती शाहू महाराज यांनी.  कलेची कदर करणाऱ्या या राजाने संगीत केलेलाही अग्रक्रम दिला. दरबार गवई होण्याचा पहिला मान ग्वाल्हेर घराण्याच्या महादेव बुवा गोखल्यांना मिळाला. शास्त्रीय संगीतात प्रामुख्याने चार घराणी ग्वाल्हेर, आग्रा, जयपूर, व किराणा ही महत्त्वपूर्ण मानली जातात. कोल्हापूरला या चारही घराण्याचा सहवास लाभला.

जयपुर जवळील उनियारा हे गाव खाॅसाहेबांचे जन्मस्थळ. १० ऑगस्ट १८५५ ला त्यांचा जन्म झाला. संगीतोपजीवी खानदानी घराण्यात जन्माला आलेले हे बालक पुढे कोल्हापूरच्या संगीत क्षेत्राचे ताईत बनले. बाबा हरिदास, नाथ विश्वंभर हे त्यांचे पूर्वज. जवळ जवळ पंधरा वर्षे वडिलांच्या तालमीत तयार झालेले खाॅसाहेब वडिलांच्या निधनानंतर चुलत काका जहागीर खाॅसाहेबांच्या तालमीत तयार झाले. नेपाळ, अजमेर, जोधपुर अशा अनेक संस्थानांचे ते दरबारी गायक होते.

विक्रमादित्य संमेलनात ८० वर्षे उलटलेले खाॅसाहेब गायकीला बसलेले होते. बिस्मिल्लाखाॅ, हाफिजखाॅ साहेब यांनी त्यांची मैफिल ऐकली. आवाजाचा जबरदस्त झोत, स्वर लगावची सच्चाई, लायकारीचा मनोहारी खेळ ,तानांची बरसात ही त्यांची गायनाची वैशिष्ट्ये अखेरपर्यंत त्यांच्या शरीरात होती.

राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांचे बंधू श्री बापूसाहेब कागलकर यांनी खाॅसाहेबांचे गायन पुण्यात ऐकले. त्यांना कोल्हापुरात आणण्यासाठी बापूसाहेबांनी राजर्षी शाहू महाराजांना त्यांचे गाणे ऐकण्याचा योग मुद्दाम मुंबईमध्ये घडवून आणला.  खाॅसाहेबांचे गाणे राजर्षी शाहूंना इतके मोहित करून गेले की,  त्यांनी त्यांना व त्यांचे बंधू हैदरखाॅ यांना दरबारी गायक म्हणून कोल्हापूर संस्थानामध्ये नेमले. खाॅसाहेब पैशाचा कधी हाव धरत नसत. प्रतिष्ठा व विद्या सांभाळणे याला ते प्रथम प्राधान्य देत असत.

श्री शाहू छत्रपतींनी आपल्या अंतःकालापर्यंत खाॅसाहेबांना आपुलकीने व आदराने वागविले त्यांच्या निवासासाठी वंशपरंपरागत मालकीचे घर, जमीन, बंधूना राजवाड्यातील कुलस्वामिनी समोर दरबारात गाण्याची नोकरी सर्वकाही दिले. खाॅसाहेबांसारखे अमूल्यरत्न आपल्या दरबारात आहे हे ते जाहीरपणे व आनंदाने सांगत असत. अल्लादियाखाॅसाहेबहि आपल्या राजाशी सदैव एकनिष्ठ व प्रामाणिक राहिले. चौपट मानधनाची आमिषे त्यांनी सहज झिडकारून लावलेली होती.

खाॅसाहेबांना जुना राजवाड्यातील कुलस्वामिनी समोर आठवड्यातून दोन वेळा, नवरात्रोत्सवात दोन-तीन दिवस जाहीररीत्या गायन सेवा करावी लागत असे. शिवाय पंत अमात्य श्री माधवराव बावडेकर यांच्या रामनवमीच्या सणालाही ते गगनबावडा संस्थानात गायन सेवा करण्यासाठी जात असत. करवीर निवासिनी श्री अंबाबाई मंदिरातही जगदंबेसमोर खाॅसाहेबांनी बरीच वर्षे गायन सेवा केलेली होती.

दोन्ही बंधूंचे राजस्थानी पद्धतीचे बांधलेले फेटे, धोतर नेसण्याची वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धत, रुबाबदार गलमिशा, चेहऱ्यावरील विद्येचे तेज व आत्मविश्वास यांची सर्वोत्तम छाप करवीरकरांवर पडत असे. बिन, सतार, जलतरंग वगैरे वाद्यांवर त्यांचे विशेष प्राविण्य होते. अल्लादियाखाॅसाहेब कोल्हापूर संस्थानात इ.स. सन १८९५ च्या सुमारास म्हणजेच त्यांच्या वयाच्या ४५ व्या वर्षी आले. सुमारे ५० वर्षे पुढे ते अनभिषिक्त सम्राटा प्रमाणे येथे राहिले.

खाॅसाहेबांनी शिकवून तयार केलेल्या कै. तानीबाई व श्रीमती केसरबाई केरकर यांच्यासारख्या शिष्यांची तुलना करण्या इतक्या योग्यतेच्या गायिका अद्यापही आढळत नाहीत. खाॅसाहेबांचे बंधू हैदरखाॅ आणि पुत्र मंजीखाॅ आणि विशेषतः भुर्जीखाॅ व पुतणे नत्थनखाॅ यांनी अनेक शिष्य तयार केले आणि या भगीरथतुल्य अशा गायन सम्राटाने अभिजात संगीताची गंगा आपल्या कोल्हापूर शहराच्या माध्यमातून महाराष्ट्रात आणली म्हणण्यास हरकत नाही.

१६ मार्च १९४६ रोजी या महान अवलियाचे निधन झाले.
- -

अल्लादियाँखा साहेबांचे स्मृती शिल्प :

२२ एप्रिल १९४९ ला अल्लादियाखाॅ साहेब यांचा लाखो करवीर वासियांमार्फत  अलोट प्रेमा खातीर देवल क्लब समोरील चौकात ब्रांझचा अर्ध पुतळा बसविण्यात आला. कोल्हापूरचा हा संगीतातील गौरीशंकर ठरलेला खाॅसाहेबांचा पुतळा कदाचित अजूनही फारच अल्प जणांना ठाऊक असेल.

- सौरभ मुजुमदार, कोल्हापूर.
]]> Fri, 12 Sep 2025 04:30:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?allahdiyakhansaheb http://www.ambabai.com/blog/rss/00000001C <![CDATA[करवीर निवासिनीची वरदलक्ष्मी व्रतपूजा]]> imblog
करवीर निवासिनीची वरदलक्ष्मी व्रतपूजा
सुवर्ण अलंकाराऐवजी तुळस, बेल, केवडा आदिंचा पूजेमध्ये वापर

कोल्हापूरची श्री महालक्ष्मी महाराष्ट्रातील देवीच्या साडेतीन पिठांपैकी एक पूर्ण पीठ असल्याने या नगरीला अधिक महत्त्व प्राप्त झालेले आहे. काही तिथींना येणारी देवीची व्रते महत्त्वपूर्ण मानली जातात. परंतु या सर्वांपेक्षा वेगळे असे महत्त्वपूर्ण व्रत म्हणजेच "वरदलक्ष्मी व्रत" होय.

प्राचीन काळी शौनक ऋषींनी नैमिष अरण्यात सुताला विचारलेल्या प्रश्नात ही चर्चा झाल्याचे उल्लेख आढळतात. पुराण सांगणारे (सूत) यांनी त्या वेळी पार्वतीने शंकराला विचारल्यावर हे व्रत सांगितल्याचे पौराणिक उल्लेख आहेत. श्रावण महिन्यातील शुक्रवारी अथवा श्रावणी पौर्णिमे जवळ येणाऱ्या शुक्रवारी हे व्रत केले जाते. या व्रतात लक्ष्मी देवतेची चतुर्भुज मूर्ती घेऊन वेगवेगळ्या २१ जातीच्या पल्लवांनी (पत्री अथवा झाडांची पाने) पूजा करतात.

अंबाबाई मंदिरात श्रावण मासातील शुक्ल पक्षात पौर्णिमेच्या जवळच्या येणाऱ्या शुक्रवारी देवीची या व्रताची पूजा साकारली जाते. श्रीपूजकांपैकी प्रतिनिधींच्या हस्ते पौर्णिमेच्या जवळच्या शुक्रवारी मंदिरात ही प्राचीन परंपरा आजही सुरू आहे. देवीच्या इतर विधींसोबतच या पूजेचे पौरोहित्यही पंचांगकर्ते लाटकर या घराण्याकडे आहे.

या दिवशी आई अंबाबाईचे नित्याचे सकाळचे धार्मिक विधी आटोपल्यानंतर केवळ याच दिवशी देवीची दुपारची अलंकार पूजा बांधली जात नाही. वरदमहालक्ष्मी व्रताची पूजा सूर्यास्ता वेळी चालू होते. देवीच्या मुख्य गर्भगृहात हि पूजा तीन तास चालते. यामध्ये देवीचे स्वतंत्र पीठ मांडावे लागत नाही. कारण करवीर निवासिनी महालक्ष्मी हे साडेतीन पीठापैकीच असल्याने स्वतंत्र पिठाची आवश्यकता नसते. यामध्ये देवीच्या १००८ नामांचे स्मरण केले जाते व देवीला तुलसी पत्र, बिल्व पत्र ,पल्लवपत्री यांसह केवडा आदि पत्रींचा वापर केला जातो. तसेच दशतंतूंचा दोरा, काळा, लाल, पिवळा, आदि विविध रंगांचे रेशमीतंतुयुक्त दोरे हातात बांधले जातात. केवळ याच दिवशी देवीची सुवर्ण अलंकार पूजा नसल्याने अनेक भक्तांना याबाबत उत्सुकता असते.

या पूजेनंतर देवीचे दिव्यस्वरूप व दैदिप्यमान रूप पाहून मन खरोखर प्रसन्न होते. यावेळी देवीला वस्त्र परिधानानंतर वस्त्र कार्पासमणी (कापसाचे वस्त्र) व गेजवस्त्र  तसेच केवडा यांनी सुंदर सजविले जाते. देवीचा पूजा विधी पूर्ण झाल्यावर नेहमीप्रमाणे धुपारती, पंचारती ,महानैवेद्य व कापूर आरती होऊन शंखतीर्थ शिंपडले जाते. रात्री साडेनऊ वाजता देवीचा दर शुक्रवारी होणारा नित्य पालखी सोहळा हा देखील तेवढ्याच उत्साहाने त्या दिवशी पार पडतो.


आज शुक्रवार ८ ऑगस्ट रोजी होणार वरद महालक्ष्मी व्रताची पूजा

वरद महालक्ष्मी हे दांपत्याने करावयाचे काम्यव्रत असून लक्ष्मीचा वरदहस्त रहावा यासाठी हे केले जाते. श्री सूक्ताची २१ आवर्तने त्याचबरोबर अंबाबाईला जलाभिषेक व तुळशी पाने, फुले, केवडा, व कमळ यांचा वापर करून देवीची वैशिष्ट्यपूर्ण पूजा साकारली जाते. यावर्षी ही पूजा शुक्रवार दि., ८ ऑगस्ट रोजी सायंकाळी होणार आहे.

- सौरभ मुजुमदार, कोल्हापूर
छायाचित्र सौजन्य - श्री. संजय साळवी, कोल्हापूर.
]]> Fri, 08 Aug 2025 03:19:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?varadlaxmi http://www.ambabai.com/blog/rss/000000019 <![CDATA[पंचगंगा घाटावरील प्राचीन श्री तारकेश्वर मंदिर]]> imblog
पंचगंगा घाटावरील प्राचीन श्री तारकेश्वर मंदिर

सौरभ मुजुमदार,
कोल्हापूर

पंचगंगेच्या घाटावर संस्थान शिवसागरच्या मुख्य दगडी कमानी मधून प्रवेश केल्यावर उजव्या बाजूला कोपऱ्यामध्ये तटबंदीच्या आत असणारे पूर्वाभिमुख भक्कम पाषाण मंदिर म्हणजेच श्री शंभू तारकेश्वर होय. नदी काठावरील अत्यंत प्राचीन असणारे हे मंदिर कालांतराने दगडी तटबंदीच्या आतमध्ये गेले. करवीर महात्म्य, गुरुचरित्र, तसेच अनेक प्राचीन ग्रंथ व ऐतिहासिक कागदपत्रे यामध्ये नोंद असणारे हे मंदिर साधारण अकराव्या शतकातील असावे असे अभ्यासाकांचे मत आहे.

अध्यात्मिक महत्त्व
शिवगौरी करवीरास आले असता, त्यांना शिवाने करवीर क्षेत्र महिमा सांगितला ते ऐकून गौरी म्हणाली "इथले क्षेत्र महात्म्य काशीसारखेच आहे. फक्त या ठिकाणी काशीप्रमाणे तारकमंत्र नाही इतकेच या ठिकाणी होणे आहे. तरी आपण या ठिकाणी निरंतर वास करून इथल्या भक्तांना तारकमंत्र द्यावा "ते ऐकून भगवान शिव म्हणाले, "या स्थानि केवळ जगदंबेचे दर्शन अथवा त्रिकाळ आरती पाहण्यानेच मुक्ती मिळते. यासाठी वेद, शास्त्राध्ययन, तप, मौन, ध्यान, उपदेश अशांची काहीही आवश्यकता नाही." परंतु गौरीचा आग्रह पाहून शिवांनी जगदंबेची आज्ञा घेऊन श्री तारकेश्वर नावाने पंचगंगेच्या काठावरच  कायमचा निवास केलेला आहे.

या वास्तव्याबरोबरच जगदंबेने शिवांना आपल्या उजव्या हातास काशी विश्वेश्वर नावाने विशेष स्थान दिले व या ठिकाणी आपण माझ्या भक्तांना तारकमंत्र देत नित्य रहावे अशी आज्ञा केली.  हेच नदी काठावरील  प्राचीन श्री तारकेश्वर मंदिर होय.( वेदमूर्ती श्री सुहास जोशी, गुरुजी यांच्या संग्रहातून ).

श्री शंभू छत्रपतींची सनद
करवीर निवासिनी श्री  महालक्ष्मी अंबाबाईची मूळ मूर्ती श्री शंभू छत्रपतींच्या आज्ञेनुसार मूळ मंदिरात पुनःस्थापित झाली. याबरोबरच छत्रपतींनी अनेक इतर मंदिरांनांही सनदा दिल्या. त्यापैकीच श्री तारकेश्वर देवाची पूजा अर्चा व व्यवस्थेसंबंधीची सनद देखील इ.स. १७४० ला मुजुमदार घराण्याला दिली. सध्या या देवाच्या सेवेत या घराण्याची दहावी पिढी अखंडपणे कार्यरत आहे.

स्थापत्यशास्त्राचा अद्भुत नमुना असणारे शिल्प वैभव
सहा फुटांचे लांब पाषाण असणारे भक्कम  भिंती असणाऱ्या या मंदिराच्या  शेजारील डावीकडचा छोटासा घाट श्री तारकेश्वर घाट म्हणून नोंद आहे. गर्भगृहातील शिवलिंग हे अत्यंत प्राचीन व दुर्मिळ समजल्या जाणाऱ्या पांढऱ्या स्फटिका प्रमाणे नर्मदेच्या नदीपात्रात सापडणारे बाणलिंगच आहे असे अभ्यासकांचे मत आहे.या बाणलिंग स्वरूपातील शिवपूजनाला अनन्य साधारण महत्त्व आहे. शिवलिंगाच्या बरोबर वरच्या बाजूस छतावर १६ कमळ पाकळ्यांचे वैशिष्ट्यपूर्ण शोडषदशकमल असे वितान आहे. मंदिरात ठिकठिकाणी वेलबुट्टी, पतंग,फुले अशा पाषाणातील कोरीव आकृती आहेत. सूर्यास्तावेळी सूर्याची सोनेरी किरणे पश्चिमेकडील पाषाण झरोक्यामधून शिवलिंगावर येतात. दरवर्षी येणारा महापूर त्यामुळे साठणारी माती व घनकचरा, चुन्याची रंगरंगोटी यातून या मंदिराला काही वर्षांपूर्वी स्वच्छता व साफसफाई करून पाषाणातील  नैसर्गिक  मूळ स्वरूप  प्राप्त झालेले आहे.

करवीर चा रक्षणकर्ता म्हणून पंचगंगा नदी घाटावर विराजमान झालेल्या श्री तारकेश्वर मंदिरात कित्येकदा एखाद्या तरी श्रावण सोमवारी नदीचे पाणी शिवलिंगावर येते.

दगडी तटबंदीच्या आत दडलेल्या या श्री शंभू तारकेश्वराच्या दर्शनासाठी महाशिवरात्रीला हजारो भक्त हजेरी लावत असतात.

     

_______

फोटो -
१) संस्थान शिवसागर समाधी परिसरातील श्री तारकेश्वर मंदिर
२) मंदिराच्या गर्भगृहातील पांढरे शुभ्र स्फटिकरुपी शिवलिंग
३) वेलबुट्टी, पतंग, फुले, चक्र अशा मंदिरातील कलाकृती
]]> Fri, 13 Jun 2025 05:46:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?tarkeshwar http://www.ambabai.com/blog/rss/000000018 <![CDATA[इतिहास शहराखाली दडलेल्या तळ्यांचा]]> imblog
अचानक आलेला अवकाळी पाऊस व त्यालाच जोडून हातात हात घेऊन आलेला मान्सून याने संपूर्ण जिल्ह्यासह शहर पाणीमय करून टाकले आणि तळ्यांचे शहर म्हणून काही वर्षांपूर्वी संत महंत,इतिहास अभ्यासक व ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी नोंदवलेल्या कोल्हापूरची आठवणीची पाने आपोआपच उलगडू लागली.

कोल्हापूर शहर । जसं विंचवाचं तळ।
वस्ती केली तुझ्यामुळं ।अंबाबाई ॥१॥
कोल्हापूर शहर। पाण्याच्या डबक्यात ।
फुलाच्या झुबक्यात। अंबाबाई॥२॥

कित्येक वर्षांपूर्वी तळी व बागा यांच्या कुशीत वसलेलं कोल्हापूर. आज अनेक मुजविलेल्या तळ्यांनी पुन्हा गतरूप प्राप्त केले आणि हे लक्षात आले. रंकाळा, पदमाळा, सिद्धाळा, वरूणतीर्थ, फिरंगाई, खंबाळे, रावणेश्वर, कोटीतीर्थ, सुसरबाव, महारतळे, कपिलतीर्थ, साकोली, कुंभार तळे, अशा अनेक तळी, विविध कुंड व नैसर्गिक झऱ्यांच्या डबक्यांनी कोल्हापूर शहराला जणू जलदेवतेचा आशीर्वादच होता.

परंतु कालांतराने शहर सुधारणे अंतर्गत इ.स. १९४१ ते १९४७ या काळात अनेक तळी व तलाव मुजवण्याचा विशेष कार्यक्रम कोल्हापूर नगरपालिकेने हातात घेतला. ज्या अंतर्गत सर्वप्रथम कपिलतीर्थ मुजवून ती जागा ताब्यात घेण्यात आली, यानंतर इंद्रकुंड (बहुतेक महाद्वार रोड लगतचे) मुजविले, यानंतर महार तलाव मुजवून तेथे लक्ष्मीपुरी वसाहत केली. सुसरबाग तलाव मुजवून हरिहर विद्यालय सुरू झाले, गंगावेश येथील कुंभार तलाव मुजवून उद्यान केले, डमक मुजवूनही बाग करण्यात आली, पेटाळे तलाव मुजवून ती जागा न्यू एज्युकेशनला दिली, वरूणतीर्थ पहिल्या टप्प्यात पूर्णपणे कोरडे केले, बावन्न एकरांचा पद्माळा तलाव कोरडा करून शेतीखाली आणला, मस्कुती तलाव मुजवून वसाहत केली, रावणेश्वर तलाव मुजवून क्रीडांगण केले. अशा कैक तलाव व तळ्यांना मुजवून त्यांचा समावेश विकासात केला गेला. परंतु काही प्रशासकीय अधिकाऱ्यांना याच नैसर्गिक तलावांचा सुयोग्य वापर करून योग्य नियोजनाने कित्येक तलावांच्या काठाशी एक सुंदर व शिस्तबद्ध, पर्यावरण पूरक असे शहर वसविण्याची इच्छा होती पण ती काही पूर्णत्वास गेली नाही.

पेटाळा व वरूणतीर्थ तलावांचा भौगोलिक इतिहासाचा अभ्यास महत्त्वाचा

आज दिमडीभर जरी पाऊस झाला तरी शहराच्या मध्यवस्तीतील सिद्धाळा, पेटाळा, वरूणतीर्थ हा संपूर्ण परिसर क्षणात जलमय होऊन चिखल व दलदल पसरते. शेकडो विद्यार्थी, रहिवासी, पर्यटक यांना जीव मुठीत घेऊनच संसर्गजन्य आजाराला दरवर्षी सामोरे जावे लागते. कित्येकांना याचा जन्मभर फटका बसतो. यामुळे हा प्रश्न कायमचा मिटवायचा असेल तर याच्या भौगोलिक इतिहासाचा पाण्याचा प्रवाहाचा अभ्यासाची नितांत गरज आहे. जुन्या कागदपत्रांवरून त्या संदर्भातील खालील माहिती उजेडात येते.

शहरातील अस्वच्छता, अनारोग्यकारक वायू व डास यांच्या पैदासास हिच विविध तळी कारणीभूत ठरली. परंतु रिजन्सी कौन्सिलच्या मदतीने या समस्येवर कायमचा उपाय म्हणून ही तळी मुजविण्याचा कोल्हापूर नगरपालिकेने उपाय योजिला.

वरूणतीर्थ तळ्याचे त्यावेळी नोंदविलेले क्षेत्र हे १० एकर १५ गुंठे इतके विशाल होते. ४ सप्टेंबर १९४३ रोजी हा भव्य दिव्य तलाव मुजवण्याचे काम चालू झाले. याची सर्वसाधारण खोली दहा फूट खोल असल्याने सर्व प्राथमिक बाजू पाहता हा तलाव मुजविणे फार आव्हानात्मक, खर्चिक, व बराच काळ लागणार हे स्पष्ट होते. या तळ्याच्या दक्षिणेला पाणी आत येण्यासाठी दोन मोरी होत्या व उत्तरेला पाणी बाहेर काढणारी एक मोरी होती. दक्षिणेकडील या दोन मोरींपैकी पूर्व बाजूची मोरी व उत्तरेकडील मोरी सरळ रेषेने जोडून त्याच्या पूर्वेकडील सर्व भाग भरून घेण्याचा कालावधी जून १९४४ निश्चित केला. ज्याला रुपये वीस हजार खर्च व ज्यामुळे तीन एकर जागा उपलब्ध होईल असे नियोजन करण्यात आले. तसेच तळ्याचा उत्तरेकडील रस्ता २५ ते ३० फुटांचा होता तो १०० फुटाचा करण्याचे ठरविले. यानंतर या तळ्याचा पूर्व दक्षिण कोपऱ्याचा थोडा भाग न्यू एज्युकेशन सोसायटीला, पूर्व बाजूच्या थोड्या जागेत एक प्राथमिक शाळा व उर्वरित जागेत क्रीडांगण, रविवारचा बाजार, अथवा एखादे उद्यान करण्याचे निश्चित केले. यानंतर पेटाळा तलावही मुजविण्यात आला.
_______

फोटो
कोल्हापूर संस्थानातील महान दरबारी चित्रकार मा. अबालाल रहिमान यांच्या कुंचाल्यातून साकारलेले इ. स. १९२३ चे बावन्न एकरांमध्ये पसरलेल्या तत्कालीन पद्माळा तलावाचे दुर्मिळ तैलचित्र.

सौरभ मुजुमदार,
कोल्हापूर.
]]> Wed, 04 Jun 2025 03:32:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?padmale http://www.ambabai.com/blog/rss/000000017 <![CDATA[ताराबाई राणीसाहेबांचे पश्चिमाभिमुखी पाषाण मंदिर]]> imblog
लेखमाला : पंचगंगेच्या काठावरची श्रद्धास्थाने (भाग : ५)

ताराबाई राणीसाहेबांचे पश्चिमाभिमुखी पाषाण मंदिर

बुवासाहेब महाराज यांना आठ महाराणी होत्या. त्यापैकीच एक म्हणजे जोत्याजीराव पाटणकर यांची कन्या आनंदीबाई उर्फ ताराबाई होय. बुवासाहेब महाराजांच्या निधनानंतर पाच राणीसाहेब, तीन सुपुत्र ,व दोन सुकन्या असा परिवार होता.त्यापैकीच एक बाबासाहेब महाराज म्हणजे बुवासाहेबांचे युवराज शिवाजी महाराज अर्थात आनंदीबाई उर्फ ताराबाई राणीसाहेब यांचेही सुपुत्र होय. १८ डिसेंबर १८३० रोजी जन्मलेल्या बाबासाहेब महाराज यांचे वय अवघे आठ वर्षांचे तर ताराबाई राणीसाहेबांचे वय त्यावेळी ३३ वर्षांचे होते.
       ताराबाई राणीसाहेबांसोबत त्यांच्या वतीने जीवराव जाधव व मोरोपंत हुजूरबाजार राज्यकारभार पाहत असत. ताराबाई राणीसाहेबांनी दरबारातील कामकाजांची विभागणी सुद्धा मोठ्या कौशल्याने केलेली होती. ज्यामध्ये जमाखर्च- हिम्मतबहाद्दर चव्हाण, लष्कर- हणमंतराव निंबाळकर , खर्डेकर सरलष्कर, न्यायाधीश- दादासाहेब जोशीराव, व श्री शंकराचार्य -पंडितराव, पत्रव्यवहार- श्रीपतराव पारसनीस, चिटणीस- बळवंतराव हंबीरराव, पागा व पिलखाना- बुवासाहेब सरनोबत व आबासाहेब जाधव, जामदारखाना- आबाजीबुवा हुजरे अशी कामाची विभागणी होती.
     या ताराबाई राणीसाहेब इ.स. १८५३ मध्ये आजारी पडल्या व कालवश झाल्या. त्यामुळे त्यावेळी राजघराण्यात वडीलधारी ज्येष्ठ असे कदाचित कोण नसावे. या ताराबाई राणीसाहेबांचे समाधी मंदिर त्यांच्या स्मृती प्रित्यर्थ छत्रपती बाबासाहेब महाराजांनी पंचगंगा नदी घाटावरील संस्थान शिवसागर येथे बांधले. पाषाण बैठी मूर्ती स्वरूपातील हे समाधी मंदिर त्यांचे पती बुवासाहेब महाराजांच्या समाधी मंदिरासमोरच पश्चिम दिशेला तोंड करून उभे आहे.

ब्रिटिश अधिकारी वॉडबायचे दुर्मिळ तैलचित्र

याच मंदिराचे एक अत्यंत सुंदर रंगीत दुर्मिळ तैलचित्र २० डिसेंबर, १८५८ रोजी एका ब्रिटिश लष्कर अधिकाऱ्याने काढलेले पहावयास मिळते. हा अधिकारी म्हणजे सिडने जेम्स वॉडबाय होय. इस १८५८ च्या डिसेंबर महिन्यामध्ये तो कोल्हापुरात आला . केवळ पाच ते सहा महिने अत्यंत अल्पकाळासाठी येथे असूनही त्याने रेखाटलेली काही चित्रे आजही तत्कालीन कोल्हापूर डोळ्यासमोर उभे करते. त्यापैकीच हे मौल्यवान चित्र आहे. सुबक, देखणे असे हे छोटेसे मंदिर स्थापत्यशास्त्राचा उत्तम नमुनाच म्हणावा लागेल. मंदिरावर चुना व वीट बांधकामातील शिखर असून पुढील दोन्ही बाजूला अलंकार घातलेले गजराज असून त्यावर माहुत देखील आरूढ झालेले आहेत. अनेक अभ्यासकांच्या मते या समाधी मंदिराचे हुबेहूब काढलेले हे रंगीत तैलचित्र ऑस्ट्रेलिया मधील सिडनी येथील एका संग्रहालयात आहे असे समजते.
_________________

तैलचित्रा खालील वैशिष्ट्यपूर्ण मजकूर

या चित्राखाली या चित्रकाराने कर्सिव्ह अशा प्रवाही व इंग्रजी लिपीमध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण मजकूर दोन ओळींमध्ये लिहिलेला असून छत्रपती शाहू विद्यालयातील संगणक शिक्षिका सौ. विनिता शानभाग यांच्या सहकार्याने त्याचे वाचन केले असता सुंदर माहिती उजेडात आली. ती खालील प्रमाणे :

" Tomb to the mother of the present raja of kolhapur in the burial Ground near the river sketched Dec.20.1858 "

" २० डिसेंबर १८५८ रोजी रेखाटलेले नदीकाठी असलेल्या  स्मशानभूमीतील कोल्हापूरच्या विद्यमान राजांच्या आईची समाधी "
_________________
]]> Fri, 30 May 2025 11:23:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?tarabai_ranisaheb http://www.ambabai.com/blog/rss/000000016 <![CDATA[छत्रपती आबासाहेब व बुवासाहेब महाराज]]> imblog
लेखमाला : पंचगंगा नदी काठावरील श्रद्धास्थाने (भाग - ४)

छत्रपती आबासाहेब व बुवासाहेब महाराज

सौरभ मुजुमदार,
कोल्हापूर

स्थापत्यशास्त्राचा अद्भुत नमुना असणाऱ्या छत्रपती शिवाजी महाराज - दुसरे यांच्या समाधी मंदिराला लागूनच थोड्या आतील बाजूस असणाऱ्या पूर्वाभिमुख मंदिरात आपणास एकाच गर्भगृहात दोन शिवलिंग पहावयास मिळतात. छत्रपती शिवाजी महाराज दुसरे यांच्यानंतर करवीर संस्थानचा राज्यकारभार त्यांचे सुपुत्र शंभूराजे उर्फ आबासाहेब महाराज व नंतर दुसरे सुपुत्र शहाजी उर्फ बुवासाहेब महाराज यांनी सांभाळला. करवीरच्या या दोन्ही छत्रपतींच्या समाधी मंदिरातच ही एकत्रित दोन शिवलिंगे आजही येथे पहावयास मिळतात.

आबासाहेब महाराजांची कारकीर्द ही इ. स. १८१३ ते इ. स. १८२१ अशी केवळ नऊ वर्षांचीच होती. शेवटच्या तीन-चार वर्षांच्या कारकिर्दीत त्यांचे निधन झाले. त्यावेळी त्यांचे वय केवळ  वीस वर्षांचे होते. परंतु त्यांच्याच कारकिर्दीमध्ये इचलकरंजीकरांशी तह झाला आणि चिकोडी व मनोळी तालुके संस्थानाला परत मिळाले. यांच्याच काळात घडलेली महत्त्वपूर्ण घटना म्हणजे पेशवाईचा अस्त झाला.

यानंतर करवीर संस्थानाचा राज्यकारभार पाहणारे छत्रपती म्हणजे शहाजी उर्फ बुवासाहेब महाराज होय. त्यांचा राज्यकारभाराचा कालावधी हा इ. स. १८२१ ते इ. स. १८३७ असा सोळा वर्षांचा होता. बुवा साहेब महाराज गादीवर बसले त्यावेळी त्यांचे वय अवघे १४ वर्षांचे होते. त्यांना शिकारीची आवड होती. गव्हर्नर भेटीच्या वेळी त्यांनी घोड्यावरून भाल्याने हरणाची शिकार मोठ्या कौशल्याने केलेली .

ऐतिहासिक नगारखान्याची उभारणी करणारे बुवासाहेब महाराज

बुवासाहेब महाराज अतिशय शूर व एखादे कार्य पूर्णत्वास नेण्यासाठी स्वतःचा जीवही धोक्यात घालण्यास तयार असत. इ. स. १८३० ला त्यांनी रंकाळा तलावाचे पाणी नळाद्वारे कोल्हापूर शहरात आणले. ब्रह्मपुरी जवळच्या ओढ्यावर घाट बांधला. इ. स. १८३४ मधील त्यांचे महत्त्वपूर्ण कार्य म्हणजे जुना राजवाडा समोरील नगारखान्याची इमारत पूर्ण झाली. त्यासाठी ५००० लोकांसह महाराज स्वतः जोतिबा देवाच्या डोंगरावर गेले व तेथील दगड काढण्यास प्रारंभ केलेला होता. याच नगारखान्याच्या कमानी खालून करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी अंबाबाई जगदंबेचा रथ, अष्टमीचे वाहन, ललिता पंचमी व विजयादशमीची सुवर्ण पालखी मोठ्या थाटामाटात एका वेगळ्याच भक्तिभावाने मार्गस्थ होते. त्यांच्या कारकिर्दीत संस्थानमध्ये स्वच्छता व न्यायदानाच्या व्यवस्थेमध्ये अमुलाग्र क्रांती झाली.

बुवासाहेब महाराजांनी दोन पुत्ररत्न झाल्यावर इ. स. १८३८ च्या जानेवारी महिन्यामध्ये भोसले घराण्याची कुलस्वामिनी श्री तुळजाभवानीच्या दर्शनासाठी जाण्याचे निश्चित केले. दर्शनास निघण्यापूर्वी त्यांनी भवानी मातेला हस्तिदंती कलाकुसरीचे शयनासन व सिंहासन तसेच अनेक वस्त्रे व अलंकार देवीसाठी तुळजापुरास पाठविलेले होते. परंतु अखेर ऑक्टोबर मध्ये राजवाड्यावरील श्रींचा नवरात्र सोहळा संपन्न झाल्यावर मगच  प्रत्यक्ष भवानी मातेच्या दर्शनासाठी प्रस्थान करावे लागले. मार्गशीर्ष शुद्ध एकादशीला त्यांनी पंढरपूरच्या विठोबा रायांचे दर्शन घेतले. पुढे तुळजापुरला जाताना वाटेतच येवती मुक्कामी महाराजांची प्रकृती अधिकच बिघडली व २९ नोव्हेंबर १८३८ रोजी बुवासाहेब महाराज यांचे निधन झाले.

करवीर संस्थानच्या जडणघडण मधील छत्रपती घराण्याच्या मौल्यवान कार्याची साक्ष देणारी ही पंचगंगा नदी काठावरील समाधी मंदिरे आपण आवर्जून जवळून पहावी तरच त्यांच्या कार्याच्या स्मृती पुढील पिढीपर्यंत पोहोचतील.

पंचगंगा घाटाचे छायाचित्र -
श्री संदीप राजगोळकर याच्या 'X अकाउंट' वरून
]]> Fri, 23 May 2025 03:01:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?panchganga_4 http://www.ambabai.com/blog/rss/000000015 <![CDATA[पन्हाळगडावरून करवीरात राजधानी आणणारे छत्रपती शिवाजी महाराज (दुसरे)]]> imblog
प्रत्यक्ष लढाईत सहभाग घेणारे छत्रपती
विस्तीर्ण पद्माळा तलावाची निर्मिती

सौरभ मुजुमदार,
कोल्हापूर

संभाजी महाराज करवीरकर उर्फ शंभू छत्रपती यांच्या समाधी मंदिराला लागूनच असणारे, की स्टोन आर्च वास्तुशास्त्र पद्धतीने साकारलेले, अत्यंत सुबक गुळगुळीत  दिसणाऱ्या पाषाणातील,विलक्षण कोरीव नक्षीकाम असणारे भव्य दिव्य मंदिर म्हणजेच करवीर संस्थानचे छत्रपती शिवाजी महाराज (दुसरे)- खानवटकर घराणे यांचेच होय. जिजाबाई राणीसाहेब यांनी शहाजी भोसले खानवटकर घराणे यांच्या सुपुत्रांना २२ सप्टेंबरला यथाविधी दत्तक विधान केले आणि विजयादशमीच्या सुमुहूर्तावर २७ सप्टेंबर १७६२ रोजी करवीरच्या सिंहासनावर बसविले. शिवाजीराजे यांनी जवळजवळ ५० वर्षे करवीरचा राज्यकारभार पाहिला. त्यांचा हा काळ अनेक घटनांनी भरलेला आहे. ज्यामध्ये त्यांचे अनेकदा पेशवे, पटवर्धन, सावंतवाडीचे भोसले, निपाणीचे देसाई, इचलकरंजीचे घोरपडे या सर्वांशी निकटचे संबंध आलेले होते.राज्यकारभाराच्या पहिल्या दहा वर्षात त्यांनी जिजाबाई राणीसाहेबांचे मार्गदर्शन घेतलेले होते. स्वतः हे छत्रपती निरनिराळ्या लढाईच्या मोहिमेमध्ये प्रत्यक्ष सहभागी होत असत. सावंतवाडी, इचलकरंजी, भुदरगड या लढाईत त्यांचा प्रामुख्याने सहभाग होता. अनेकदा ते जखमी देखील झालेले होते.

      याच छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत पन्हाळा गडावरून करवीर संस्थानाची राजधानी कोल्हापुरात आणण्यात आली होती. त्यावेळी जुना राजवाडा व नजीकच्या सरदारांचे वाडे बांधण्यात आले. सोन्याच्या ताराराणीच्या श्री भवानी देवीच्या टाकासाठी आंबा देवघर बांधण्यात आले. याही छत्रपतींची देवादिकांवर व साधुसंतांवर अपार श्रद्धा होती. कृष्णा नदीकाठच्या श्री क्षेत्र नृसिंहपुर येथे तपश्चर्या करणाऱ्या साक्षात्कारी पुरुषाला स्वतः छत्रपती भेटण्यास गेले व करवीर निवासिनीच्या दर्शनासाठी मोठ्या सन्मानपूर्वक करवीरात घेऊन आले. त्यांचा अनुग्रह घेऊन आपल्याच निवासस्थानाजवळ त्यांच्या  निवासाची व्यवस्था केली. तो साक्षात्कारी सत्पुरुष म्हणजेच करवीर संस्थानचे राजगुरू श्री सिद्धेश्वर बुवा महाराज होय. यांचे निवासस्थान आजही गुरु महाराज वाडा म्हणून ओळखले जाते.श्री  करवीर निवासिनीच्या नवरात्र उत्सवामध्ये देवीचे वाहन ज्यावेळी नगर प्रदक्षिणेसाठी बाहेर पडते. त्यावेळी याच वाड्यासमोरून पुढे जाते. ज्यावेळी १७२३ वैशाख वद्य षष्ठी सोमवार, या दिवशी श्री  सिद्धेश्वर बुवा महाराज परंधामवासी झाले त्यावेळी छत्रपती शिवाजी राजेंनी पंचगंगेच्या काठी त्यांची समाधी बांधून तेथे पादुका स्थापन केल्या व पूजेची व रथोत्सवासाठी  खर्चाची व्यवस्था केली.  जो रथोत्सव आजही पंडित महाराज घराण्याकडून अव्याहतपणे चालू आहे.

    कोल्हापूरला पाणी मिळावे म्हणून छत्रपती शिवाजी राजेंनी विस्तीर्ण पद्माळा तलाव बांधला ज्याची पाहणी करण्यासाठी ते स्वतः जात असत. एके दिवशी असेच कामाची पाहणी करून आल्यावर महाराजांना अतिशय ज्वर आला व त्यामध्ये ते जास्तच आजारी पडले. नंतर शिवाजीराजे २४ एप्रिल १८१३ रोजी निधन पावले.

   या छत्रपतींना दोन सुपुत्र होते.एक संभाजी महाराज (दुसरे) उर्फ आबासाहेब महाराज व दुसरे शहाजी उर्फ बुवासाहेब महाराज होय.

फोटो -
१) पंचगंगा नदी काठावरील संस्थान शिवसागर मधील छत्रपती शिवाजी महाराज (दुसरे) यांचे समाधी मंदिर
२) मंदिरात साकारलेली वैशिष्ट्यपूर्ण पूजा
]]> Fri, 16 May 2025 05:39:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?shivaji_ii http://www.ambabai.com/blog/rss/000000014 <![CDATA[कोल्हापूरकरांचे श्रद्धास्थान "संस्थान शिवसागर"]]> imblog
लेखमाला - श्रद्धास्थाने पंचगंगेच्या काठावरची (भाग १)

कोल्हापूरकरांचे श्रद्धास्थान "संस्थान शिवसागर"; पंचगंगा नदी घाटावरील इतिहासाचा मौल्यवान  साक्षीदार
सौरभ मुजुमदार, कोल्हापूर

पंचगंगा नदी घाट म्हणजे जणू काही कोल्हापूरचे वैभवच. आज आपण क्षणभर विसावा व मनःशांतीसाठी या ठिकाणी जातो, जेथे खरोखरच एक वेगळे सुख अनुभवता येते. अत्यंत प्राचीन इतिहासाची नोंद असणाऱ्या याच पंचगंगेच्या घाटावर करवीर संस्थानच्या छत्रपती व आप्तेष्टांची, सरदार, मानकरी यांची समाधी मंदिरे असणारा, दगडी तटबंदीच्या आतील भव्य दिव्य परिसर म्हणजेच ज्याला "संस्थान शिवसागर" म्हणून ओळखले जाते. कोल्हापूरच्या जडणघडणमध्ये या स्थानाला आजही अनन्य साधारण महत्त्व आहे. लाखो करवीर वासीयांचे श्रद्धास्थान असणाऱ्या येथील प्रत्येक मंदिराची व परिसराची महती इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्णच आहे. उंचच्या उंच  दीपमाळा, आकर्षक कोरीव पाषाणातील मंदिरे, त्या समोरील सदर, कमानी, ओवऱ्या, अशा वास्तुवैभवांमध्येच एक इतिहास दडलेला आहे.

कोल्हापूरचे शाही वैभव असणारा संस्थानचा विजयादशमीचा सिमोल्लंघन सोहळा पार पडल्यावर करवीर निवासीनीची सुवर्ण पालखी सिद्धार्थ नगर, तोरस्कर चौक मार्गे आजही याच संस्थान शिवसागर मध्ये क्षणभर विसावा घेण्यास प्रत्येक मंदिरासमोरील सदरेवर थांबते .करवीर पिठाचे शंकराचार्य स्वामींच्या समाधीसमोर, त्यानंतर पहिले छत्रपती संभाजी महाराज करवीरकर उर्फ शंभू छत्रपती व नंतर छत्रपती शिवाजी महाराज दुसरे (खानवटकर घराणे) यांच्या समाधी  मंदिरासमोरील सदरेवर थांबते व आरती स्वीकारून देवीची पालखी पुन्हा मंदिराकडे प्रस्थान करते. देवीचा रखवालदार श्री रंकभैरव देवाची पालखी देखील याचवेळी या ठिकाणी येते. कैक  वर्षांची ही परंपरा आजही चालू आहे.

या संस्थान शिवसागरची संपूर्ण व्यवस्था करवीर संस्थानच्या देवस्थान धर्मादायच्या हुजूर खाजगी खात्याकडून (सध्या छत्रपती चॅरिटेबल ट्रस्ट) आजही अविरतपणे चालू आहे. येथील प्रत्येक मंदिराचा छबीना स्वतंत्रपणे निघत असे ( पालखी सोहळा) या छबिना सोबत श्राद्धविधी देखील विधिवत संपन्न होत असे याची संपूर्ण व्यवस्था मुजुमदार यांच्याकडे असावयाची. ९ डिसेंबर १९२० च्या गोपाळ बळवंत मुजुमदार यांना छत्रपतींनी दिलेल्या आज्ञापत्रावरून सदरची माहिती  उजेडात येते.

येथील प्रत्येक मंदिर हे वास्तुशास्त्राचा अद्भुत नमुना असून दरवर्षी येणाऱ्या पंचगंगा नदीच्या महापुराखाली येऊन देखील अभेद्यपणे ताठ मानेने उभे आहे. संपूर्ण परिसराला सभोवताली दगडी फरस बंदी असून त्यावेळी रॉकेलच्या दिव्यावरच हा संपूर्ण परिसर उजळत असायचा याची साक्ष देणारा एकमेव दिव्याचा खांब येथे  आजही उभा आहे. मंदिराच्या मागे यात्रेकरू अथवा वाटसरूंना विसाव्यासाठी दगडी ओवऱ्या होत्या. आत प्रवेश करण्यासाठी पूर्वाभिमुख उंच दगडी कमान असून तिच्या डाव्या बाजूच्या पाशाणावर ऐतिहासिक शिलालेख देखील आहे.

"श्रद्धास्थाने पंचगंगेच्या काठावरची" या मालिकेतून आपण येथील प्रत्येक मंदिराची ऐतिहासिक माहिती उजेडात आणण्याचा प्रयत्न करीत आहोत.आपला इतिहास न विसरता त्यातून एक वेगळीच प्रेरणा, नवचैतन्य, स्फूर्ती, मिळत रहाते. हा अनुभव येथे भेट दिल्यावर नक्कीच येतो.

त्रिपुरारी पौर्णिमेच्या पहाटेला लाखो कोल्हापूरकरांच्या साक्षीने हा पंचगंगेचा भव्य घाट लक्ष लक्ष दिव्यांनी उजळून निघतो. संस्थान काळातही आनंदोत्सव साजरा करण्यासाठी याच घाटावर आतशबाजी व तोफांची  सलामी दिली जात असे.

फोटो :
१) वास्तुशास्त्राचा अद्भुत नमुना असणारा, लाखो करवीर वासियांचे श्रद्धास्थान व पर्यटकांचे आकर्षण असणारा पंचगंगेच्या काठावरील संस्थान शिवसागर परिसराचे दुर्मिळ छायाचित्र.
२) करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी अंबाबाईची पालखी दसऱ्याचे सिमोल्लंघन झाल्यावर संस्थान शिवसागर मध्ये येते तो क्षण.

(लेखक दै. तरुण भारत कोल्हापूर येथे पत्रकार असून ज्येष्ठ  इतिहास अभ्यासक आहेत)
]]> Fri, 09 May 2025 03:43:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?एक http://www.ambabai.com/blog/rss/000000013 <![CDATA[ऋषि अगस्त्य आणि माता लोपामुद्रा]]> imblog
ऋषि अगस्त्य आणि माता लोपामुद्रा यांनी अनुभवलेली करवीर यात्रा लिखित स्वरूपात आज देखील उपलब्ध आहे. त्यांनी कथन केलेला यात्राक्रम अंबाबाई डॉट कॉम च्या माध्यमातून सर्वाना उपलब्ध करून देताना आम्हाला विशेष आनंद होत आहे. करवीर यात्राक्रमामधील आज प्रत्यक्षात उपलब्ध असलेल्या ठिकाणांची धार्मिक, पौराणिक, ऐतिहासिक तसेच भौगोलिक माहिती (यथोचित संदर्भांसह) सर्वांपर्यंत पोहोचवण्याचा आमचा मानस आहे.

ऋषि अगस्त्य आणि माता लोपामुद्रा यांची कथा

पुरातन काळात, अगस्त्य ऋषी हे सप्तऋषींमध्ये अग्रगण्य मानले जात. त्यांची विद्या, तपश्चर्या आणि योगशक्ती अद्वितीय होती. त्यांचा जन्म वसिष्ठ ऋषींच्या तेजातून झाला, अशी मान्यता आहे. ते हिमालयात कठोर तप करत असतानाच दक्षिण दिशेतील असुरांचे अत्याचार वाढले. देवांनी त्यांना दक्षिणेकडे जाण्याची विनंती केली.

दक्षिण प्रवासादरम्यान त्यांनी विंध्य पर्वताला नम्र होण्याचा आदेश दिला, कारण विंध्य पर्वत सूर्याच्या मार्गात येऊन त्याला रोखत होता. अगस्त्य ऋषींच्या शब्दाने विंध्य पर्वत कायम नतमस्तक राहिला, त्यामुळे आजही विंध्य पर्वताची उंची फारशी वाढलेली दिसत नाही.

या काळातच आगस्त्य ऋषींना यज्ञासाठी धनाची आवश्यकता भासू लागली. ऋषींना ज्ञात होते की एका गृहस्थाश्रमाशिवाय त्यांच्या तपाचा व यज्ञाचा पूर्ण फल मिळणार नाही. विदर्भ देशाच्या राजाची कन्या लोपामुद्रा ही रूप, विद्या आणि सद्गुणांनी संपन्न होती. तिने आपल्या सौंदर्याने अनेक राजे, योगी आणि देवांना आकर्षित केले होते, परंतु तिचे मन मात्र संयम, शांती आणि धर्माच्या शोधात होते.

अगस्त्य ऋषींनी लोपामुद्राशी विवाह केला. विवाहानंतर लोपामुद्रा ऋषींच्या कठोर जीवनशैलीला आपलेसे करून त्यांना साथ देऊ लागली. ऋषींच्या यज्ञासाठी आवश्यक धन गोळा करण्यासाठी लोपामुद्राने आपल्या सौंदर्य आणि बुद्धीमत्तेच्या जोरावर अनेक राजांकडून दान मिळवून आणले. यामुळे यज्ञ यशस्वी झाला.

एकदा लोपामुद्राने अगस्त्य ऋषींना विचारले, “स्वामी, आपण संसारात राहूनच तप करू शकतो. संसार आणि तप यांचा समन्वयच खरा धर्म आहे.” ऋषींनी तिच्या विचारांचा स्वीकार केला आणि त्या जोडप्याने एक आदर्श गृहस्थ जीवन जगले.

अगस्त्य ऋषी आणि लोपामुद्रा यांच्या सहजीवनातून आपल्याला समजते की जीवनात तप आणि धर्म जितके महत्त्वाचे आहेत, तितकेच संसार, समर्पण आणि परस्पर आदरही महत्त्वाचे आहेत. त्यांची कथा आजही भारतीय संस्कृतीत आदर्श म्हणून सांगितली जाते.

महालक्ष्मी अर्थात अंबाबाई मंदिराच्या उत्तेरला असलेल्या घाटी दरवाजाच्या समोरील दीपमाळेच्या पायाशी ऋषि अगस्त्य आणि माता लोपामुद्रा यांच्या रेखीव मूर्ती आपण पाहू शकतो. त्यांच्या दर्शनानेच आपण करवीर यात्रेची सुरुवात करूया.


]]> Thu, 01 May 2025 07:58:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?ऋषि_अगस्त्य_आणि_माता_लोपामुद्रा http://www.ambabai.com/blog/rss/000000012 <![CDATA[Maharashtra Divas]]> imblog
Maharashtra Divas: A Salute to the Spirit of Kolhapur

On this proud occasion of Maharashtra Day, Ambabai.com extends heartfelt wishes to every Marathi family across the globe. May 1st marks the formation of the state of Maharashtra in 1960, and for us in Kolhapur, this day resonates deeply with our rich legacy of valour, culture, and devotion.

Kolhapur, the land of Shri Mahalaxmi Ambabai, stands as a shining gem in Maharashtra’s cultural crown. Known for its historical contributions, royal heritage, and spiritual significance, Kolhapur continues to uphold Marathi traditions with pride. From the iconic Mahalaxmi Temple, the majestic New Palace, to the world-renowned Kolhapuri chappals and Kolhapuri cuisine, our city is a blend of the divine and the dynamic.

Maharashtra Divas is more than a celebration; it is a reaffirmation of our identity. At Ambabai.com, we are committed to preserving and promoting Kolhapur’s unique culture, festivals, and products. As we remember the sacrifices and vision of our forefathers, let’s also vow to take Kolhapur’s name to greater heights.

Join us in celebrating Maharashtra Day by exploring Kolhapur’s spiritual and cultural richness through Ambabai.com – your gateway to everything Kolhapuri.

Jai Maharashtra!

#Kolhapur #MaharashtraDivas #AmbabaiKolhapur #MahalaxmiTemple #KolhapuriPride #JaiMaharashtra #KolhapuriCulture #MadeInKolhapur #MaharashtraDay2025 #ExploreKolhapur
]]> Thu, 01 May 2025 01:38:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?maharashtra-divas http://www.ambabai.com/blog/rss/000000011 <![CDATA[Gau Sneh : derived from indigenous cows]]> imblog
Gau Sneh is a brand dedicated to producing authentic, Ayurvedic products derived from indigenous cows, emphasizing traditional practices and holistic well-being. Their offerings include Panchgavya Nasya Drops, crafted from desi cow ghee, which are believed to provide numerous health benefits such as improved immunity, mental clarity, and relief from various ailments. These products are rooted in ancient Ayurvedic texts, highlighting the significance of cow-derived substances in promoting health and longevity.​

Gau Sneh's commitment to quality and tradition aligns seamlessly with Ambabai.com's mission to offer products that honor cultural heritage and natural wellness. By integrating Gau Sneh's offerings, Ambabai.com continues to provide customers with authentic, health-promoting products that resonate with time-honored practices.

For more details, please feel free to visit - https://gausneh.com/
]]> Wed, 30 Apr 2025 01:25:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?gau-sneh---derived-from-indigenous-cows http://www.ambabai.com/blog/rss/000000010 <![CDATA[श्री नागनाथेश्वर - दक्षिण काशी, क्षेत्र करवीर]]> imblog
श्री नागनाथेश्वर - दक्षिण काशी, क्षेत्र करवीर येथील प्राचीन स्थान महात्म्य लाभलेले नागाव येथील श्री महादेव मंदिर म्हणजे श्री नागनाथेश्वर महादेव मंदिर, नागाव. कोल्हापूर पासून पुलाची शिरोली मार्गे राष्ट्रीय महामार्गावरील दहा ते बारा किलोमीटर अंतरावरील गाव. महामार्गावरून दोन किलोमीटर अंतर रस्ता फाट्याने मुख्य गावात यावे लागते. गावच्या मधोमध दीडशे वर्षांपूर्वीचा गाव चावडी वाडा लागतो. या लगतच हे श्री नाग स्थान आहे. गावचे ग्रामदैवत हे श्री खणाई देवी असले तरी नागाचे विषकुंड स्थान यामुळेच गावाला नावही नागाव असे पडले आहे.

करवीर महात्म्य या प्राचीन ग्रंथातील तेराव्या अध्यायात नागावर श्री महालक्ष्मी कशी प्रसन्न झाली याचे सविस्तर वर्णन आहे. नागांनी विविध स्तुतिस्तोत्रे गायिली. ती आजही म्हणली जातात. नागांनी देवीचे मनोभावे स्तवन केले. देवीचे साग्रसंगीत पूजन केले. गंध, अक्षता, धूप, दीप, पुष्प, बिल्वपत्रे, निरांजन, वस्त्रालंकार, सुगंधी द्रव्ये, सुवर्णपुष्पे, तांबुल आदींनी तिची पूजा केली. होमहवन केले. देवीची नम्र भावे प्रार्थना केली. हे श्री महालक्ष्मी देवी तुझ्या दर्शनाने आमचा जन्म धन्य झाला आहे. आता आम्हास कोणतेही दुःख नाही. तुझ्या क्षेत्रात निवास करण्यास अनुभूती मिळावी एवढीच आमची इच्छा आहे. परंतु अजूनही आम्हास गरुडा पासून भय आहे. त्या भयापासून तू आम्हास मुक्ती दे म्हणजे तुझ्या पवित्र चरणाजवळ आम्हाला राहता येईल. कृपावंत झालेली श्री महालक्ष्मी देवी म्हणाली, "हे नागानो, महामुनी पराशर यांच्या संगतीने तुम्ही खरोखरी पावन झाला आहात. आज मी तुम्हाला गरुडाच्या भयापासून मुक्त करते. आज तुम्ही निर्भय झाला आहात. या क्षेत्राची तुम्ही आनंदाने यात्रा करा. ज्या ज्या ठिकाणी तुम्ही रहाल त्या त्या ठिकाणी तुमची तीर्थ होतील. यात्रा मार्गात ज्या ज्या ठिकाणी तुमचे विष पडेल त्या ठिकाणी तुमच्या नावाची स्थळे होऊन प्रसिद्धीस पावतील".

नागनाथाचे विष पडले म्हणून म्हणून या गावास नागाव हे नामाभिधान प्राप्त झाले आहे. नागांनी या ठिकाणी राहून महादेवांचे नामस्मरण केल्यामुळे श्री शंकर प्रसन्न झाले. ते नागास म्हणाले "तु या क्षेत्री राहून महालक्ष्मीच्या कृपाप्रसादाने धन्य झाला आहेस. तुला काही उणे नाही तरी ही तुझ्यावर मी प्रसन्न झालो आहे. तू इच्छित वर मागुन घे." नाग म्हणाले हे उमापती तू या ठिकाणी शैलाग्री निवास करावास. या गावातील गाव चावडी जवळ श्री नागनाथाचे मंदिर आहे आणि यामंदिराशेजारीच हे श्री नागनाथेश्वर मंदिर आहे. गाव चावडी जवळील नागाचे स्थान असणारे प्राचीन श्री नागनाथ महादेव मंदिराचे नूतनीकरण करण्यात आले असून वीस बाय दहा गर्भगृह तर वीस बाय तीस नंदीमंडप, तर कमळ पाकळ्या स्वरूपातील उंच शिखर, मार्बल फरशीसह चकचकीत असे आर. सी. सी. मंदिर उभारले आहे. गर्भगृहात सुंदर शिवलिंगासह दगडी नाग शिल्प प्रतिमा तर अन्य पितळी नागप्रतिमा दिसून येतात. येथील नंदी मूर्ती ही सुंदर आहे. दसऱ्याच्या मुहूर्तावर गावकरी, शेतकरी आपल्या शेतात पिकलेली पिके प्रथम देवास अर्पण करतात. आता सध्या ऊस शेती असल्यामुळे अनेक शेतकरी आपल्या शेतातील ऊस दसऱ्याला अर्पण करतात. नंदीमंडपात हे ऊस ठेवले जातात. नंतर ते प्रसाद स्वरुपात वाटले जातात. या मंदिरा शेजारी रस्त्यापलीकडे श्री विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर आहे. तर या नागनाथ मंदिर रस्त्याच्या मार्गावरच पाच-सहा घरे सोडल्यानंतर रस्त्याशेजारीच श्री नागनाथेश्वर मंदिर आहे. मंदिर हेमाडपंथी शैलीतील प्राचीन असून बारा बारा दगडी एकपाकी कासव पाठीचे शिखर असणारे आहे. मंदिराबाहेरील श्री नंदी मूर्ती ही खूप सुंदर आहे. जिल्हा परिषद, कोल्हापूर ग्राम विकास कार्यक्रमांतर्गत परिसरात पेविंग ब्लॉक- सिमेंट ठोकळे बसवत, मंदिराची डागडुजी, सिमेंट ने दर्जा भरणे अशा बाबी करत परिसर सुंदर ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे. मंदिरातील शिवपिंडी अतिशय कोरीव, सुबक, आकर्षक आहे.

असे हे, दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर येथील प्राचीन स्थान महात्म्य लाभलेले नागाव येथील श्री नागनाथेश्वर- महादेव मंदिर.

उदयसिंह मानसिंगराव राजेयादव,
कोल्हापूर.
मोबाईल नंबर  - 9370101293.

Facebook Link : https://www.facebook.com/udaysinh.rajeyadav.1
]]> Sun, 08 May 2022 15:06:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?nagnatheshwar http://www.ambabai.com/blog/rss/00000000F <![CDATA[श्री कुकूटेश्वर - दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर]]> imblog
श्री कुकूटेश्वर - दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर येथील प्राचीन स्थानमहात्म्य लाभलेले टाऊन हॉल येथील श्री महादेव मंदिर म्हणजे श्री कुकूटेश्वर- महादेव मंदिर. कोल्हापुरातील टाऊन हॉल बाग हा करवीरकरवासियांसाठी जिव्हाळ्याचा विषय आहे. विविध प्रजातीची झाडे, वृक्ष, पक्षी संपदा जपलेलं ठिकाण. कोल्हापूरच्या अतिप्राचीन संस्कृतीच्या पाऊलखुणा दर्शवणारे ठिकाण म्हणजे ब्रह्मपुरी टेकडी. या टेकडीच्या ठिकाणी झालेल्या उत्खननातून मिळालेल्या वस्तू संग्रहित स्वरूपात या टाऊन हॉल बागेत ठेवलेल्या आहेत. संस्थान कारकिर्दीत भव्य इमारत उभा करून कोल्हापूर वस्तुसंग्रहालय रूपाने आजही हे वस्तुसंग्रहालय नाममात्र शुल्क दरात पहावयास मिळते.

पुरातत्व विभाग, महाराष्ट्र शासन तसेच उद्यान विभाग यांच्या अखत्यारीत आज हा भाग असला तरी येथे प्राचीन धार्मिक स्थान महात्म्य दर्शवणारे शिवमंदिर ही दिसून येते. निसर्गरम्य झाडी आणि यामध्ये असणारे हे शिवमंदिर मनास विलक्षण गारवा देणारी अनुभूती देते. मोठमोठाले वृक्ष आणि त्यांच्या छायेत एकत्र येऊन सामाजिक आंदोलने, मोर्चेकरी, नाट्यकर्मी, रंगकर्मी अशा सर्वांसाठीच आपुलकीचे ठिकाण म्हणजे ही टाउनहॉल बाग होय. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीसाठी ही स्थानिक क्रांतीकारकांना एकत्र येण्यासाठी ही बाग प्रेरणादायी ठरली होती. आणि या सर्वांसाठी प्रेरक ठरणारा कणा म्हणजे हे प्राचीन शिवमंदिर. जुने मंदिर हे खूपच मोडकळीस आल्याने श्रीमंत छत्रपती राजाराम महाराज करवीर यांच्या कारकिर्दीत मे. विश्वासराव पाटील प्रेसिडेंट इलाखा पंचायत करवीर संस्थान करवीर यांनी सध्या दिसणारे हे मंदिर बांधलेले आहे.

मंदिर पंधरा बाय पंधरा आकारातील दगडी बांधीव असून शिखर चुनाभट्टी बांधकामातील कोरीव शैलीतील आहे. मंदिरा सभोवती सात फूट आकाराने पत्र्याचे शेड वजा मंडप आहे. यामध्ये मंदिरासमोर श्री नंदी मूर्ती विराजमान आहे. या मंडपासमोर अलीकडील काळात चाळीस बाय चाळीस आकारातील पत्र्याची शेड उभा करून मंडप उभा केला आहे. मधोमध एक मोठे वृक्ष त्याला दगडी कट्टा तेथेही समाधिस्थान पादुका असल्याने कोणी बसू नये म्हणून तिरकस सिमेंट लादीकट्टा बांधला आहे. येथे दगडी मोठ्या चौरंग आकारातील कूर्म स्वरूपातील पादुका स्थानही आहे. येथे अनेक दगडी शिल्प विखुरल्याच्या स्थितीत दिसून येतात. या झाडाच्या समोरच दीड बाय तीन फूट खांब आकारातील जुना शिलालेख आहे. पण तोही भगव्या रंगाने रंगवल्या मुळे दिसून येत नाही. या मडंपा सभोवती काडापा फरशी बसवुन कट्टा केल्यामुळे भक्तगण, निराधार, कष्टकरी या सर्वांसाठी थोडी उसंत मिळण्याचे ठिकाण बनले आहे. पुराण संदर्भ ग्रंथांचा विचार करता कोल्हापुरात कोटीतीर्थ, लक्षतीर्थ, कपिलतीर्थ आहेत या प्रमाणेच हे ठिकाण म्हणजे यमतीर्थ आहे.                                         
असे हे दक्षिण काशी, क्षेत्र करवीर येथील प्राचीन स्थान महात्म्य लाभलेले शिवमंदिर म्हणजे श्री कुकूटेश्वर- महादेव मंदिर.

उदयसिंह मानसिंगराव राजेयादव,
कोल्हापूर.
मोबाईल नंबर  - 9370101293.

Facebook Link : https://www.facebook.com/udaysinh.rajeyadav.1
]]> Fri, 15 Apr 2022 14:38:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?kukuteshwar http://www.ambabai.com/blog/rss/00000000E <![CDATA['ब्रह्मपुरी टेकडी - प्राचीन कोल्हापूर]]> imblog
'ब्रह्मपुरी टेकडी - प्राचीन कोल्हापूर'
जुना बुधवार पासून पुढे आल्यानंतर तोरस्कर चौक लागतो, त्यानंतर पंचगंगा नदीच्या अलीकडे एक टेकडी लागते. ती टेकडी म्हणजे ब्रह्मपुरीची टेकडी! टेकडीच्या उजव्या बाजूला एक चर्च व बुऱ्हाणसाहेबाचा दर्गा. शहराचा सर्वात जुना किमान दोन ते अडीच हजार वर्षांपूर्वीचा हा परिसर. प्राचीन कोल्हापूर या टेकडीवर वसलेले पण काळाच्या ओघात ते जमिनीखाली गडप झाले. कोल्हापूरच्या ज्ञात इतिहासाचे मुख्यतः तीन कालखंड पडतात.
१) प्राचीन काळ : हा काळ अदमासे इ. सनाच्या नवव्या शतकापर्यंतचा मानावा लागेल. या काळात ब्रम्हपुरी टेकडीवर वसाहत होती आणि अंबाबाई मंदिराची स्थापना झालेली न्हवती.

२) मध्य काळ : या काळात अंबाबाई मंदिराची स्थापना झाली आणि मुख्य वस्ती याच परिसराभोवती निर्माण झाली.

३) अर्वाचीन काळ : इ. स. १८४४-४८ साली रेसिडेन्सीची स्थापना झाल्याबरोबर शहराच्या आधुनिक काळाला सुरवात झाली.
साधारणतः इ. सनाच्या नवव्या शतकामध्ये श्रीमहालक्ष्मी मंदिराची स्थापना झाली. पूर्वी सहा लहान लहान खेडी अस्तित्वात होती.
ही सहा केंद्रे म्हणजे १) ब्रह्मपुरी २) उत्तरेश्वर ३) खोल खंडोबा ४) रंकाळा ५) पन्हाळा आणि ६) रावणेश्वर. यातील ब्रम्हपुरी हे सर्वात जुने खेडे होते.
त्याबद्दल पुष्कळ माहिती उपलब्ध आहे.  

ब्रह्मपुरी : ज्या खेड्यांमधून आजच्या कोल्हापूरचा उगम झाला; त्यापैकी सर्वात जुने खेडे म्हणजे ब्रह्मपुरी होय! मानवी जीवनाच्या उत्क्रांतीच्या याच काळात ब्रम्हपुरी टेकडीवर वसाहत निर्माण झाली असेली पाहिजे. कारण बारमाही पाणी, शेती करता उत्तम जमीन, शिवाय वस्तीही उंचावर होती. इथे घरे बांधल्यावर पुरामध्ये बुडण्याचा धोका नाही. म्हणून कोल्हापूरचा उगम प्राचीन अशा ब्रह्मपुरी टेकडी वरील नैसर्गिक केंद्रावरून झाला असे म्हणता येईल.
'ब्रह्मपुरी' हे नाव का पडले याबाबत दोन मते सांगितली जातात. पहिले म्हणजे, या ठिकाणी ब्राह्मण वस्ती असल्याने 'ब्रह्मपुरी' नाव पडले असावे. दुसरे मत असे आहे की, हे खेडं कसे वसविले गेले याची माहिती नसल्याने ते ब्रह्मदेवाने निर्माण केले अशी आख्यायिका प्रसिद्ध झाली आणि ब्रह्मपुरी हे नाव प्रचलित झाले.*
(*कोल्हापूरचा एक शिलाहार राजा गंदरादित्य याच्या कारकिर्दीत शके १०४८, इ. स. ११२६-२७ च्या एका शिलालेखात कोल्हापूरचा महातीर्थ असा उल्लेख असून ब्रह्मपुरीत खेदित्याचे (सूर्याचे) देवालय असल्याचेही त्यात नमूद आहे. या शिलालेखात असे म्हटले आहे की, 'कोलापूर' किंवा 'ब्रह्मपुरी' ब्रह्माने निर्माण केली. याचा अर्थ असा की ब्रह्मपुरी वसाहत इतकी प्राचीन होती की ती स्वतः ब्रह्मदेवाने निर्माण केली असे त्याकाळी मानले जात असावे. - एच. डी. सांकलिया आणि एम. जी. दिक्षित : Excavations at Brahmapuri)

इ. स. १०६ - १३० च्या सुमारास सम्राट गौतमीपुत्र शातकर्णी दक्षिणेत राज्य करीत असतां या टेकडीवर  विटांच्या घरांनी बनलेले सुंदर असे खेडे होते. या प्रदेशात शातवाहन, कुर, चुटु व महारथी अशी राजघराणी त्या काळात होती. सांस्कृतिक व्यापाराच्या दृष्टीने या गावाचा रोमन राज्यांशी व्यापारी संबंध होता. तिकडून आलेल्या ब्रॉंझ धातूचे मातीमध्ये केलेले अनुकरण उत्खननाच्या वेळी मिळाले आहे. हे गाव बहुदा श्रीयज्ञशातकर्णी याच्या कारकिर्दीत आगीनें उध्वस्त झाले. यानंतर कोल्हापूरची पुढील वाढ महालक्ष्मी मंदिरा सभोवताली होत गेली. इ. स. १९४५ - ४६  साली झालेल्या ब्रह्मपुरी टेकडीवर केलेल्या उत्खननामुळे प्राचीन बरेच अवशेष मिळाले. ते अवशेष आजही कोल्हापूरात टॉउन हॉल या ठिकाणी संग्रही आहेत.

इ. सनाच्या १५व्या शतकाच्या आसपास ब्रह्मपुरीवर मुसलमानी राज्य आले. इथे थोडी मुसलमानी वस्तीही झाली. लष्करी मोहिमांसाठी नदीच्या काठावर मुस्लिम वस्ती झाली असावी असे वाटते. याच काळी इथे दर्गा बांधला असावा. तोच दर्गा (अथवा दुसरा) अद्यापही आहे. असे म्हणतात की, इ. स. १७०१ च्या सुमारास औरंगजेब पन्हाळ्यास जात असता याच टेकडीवर मुक्काम केला होता. त्यानंतर २०व्या शतकात ब्रिटिश अंमल असताना काही जागा ख्रिश्चन लोकांना द्यावी लागली आणि इथे चर्च सुद्धा बांधण्यात आले!

इथल्या भूकंपाने अथवा आगीनें गाडला गेलेला इतिहास आजही डोकावून वर पाहतो आहे. बावड्याजवळ राजाराम बंधारा बांधला गेल्याने, नदीवर पूल देखील बांधण्यात आला. त्यानंतर घाटाजवळील काही सुंदर मंदिरे पाण्याखाली गेली. आता या जागेचे स्वरूपच पालटले आहे. इथे सूर्यास्ता वेळी जावे. नयनरम्य दृश्य असते. प्राचीन गाव अनुभवण्यासाठी इतिहासकालीन दृष्टी ठेवून, इथून वावरावे लागते, तरंच इतिहास उमजतो. इतिहास खूप काही शिकवून जातो.

©वैभव गुरव.

संपर्क क्रमांक : 8830845767
]]> Sun, 10 Apr 2022 16:45:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?brahmapuri_kolhapur http://www.ambabai.com/blog/rss/00000000D <![CDATA[श्री गयेश्वर - दक्षिण काशी]]> imblog
श्री गयेश्वर - दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर येथील प्राचीन स्थान महात्म्य लाभलेले, विविध प्राचीन धर्मग्रंथात उल्लेखित असलेले मंदिर म्हणजे श्री गयेश्वर मंदिर.

कोल्हापुरातील सोमवार पेठ येथील देशभूषण हायस्कूल, दिशा डायग्नोस्टिक सेंटर समोरील मंदिर म्हणजे श्री गयेश्वर मंदिर होय. दसरा चौक येथील मुस्लिम बोर्डिंग येथून लक्ष्मीपुरीकडे जाताना पहिलाच फाटा असणारा रस्ता येथे रद्दी-कागद विक्रीची मोठी दुकाने आहेत. या शेजारीच हे मंदिर आहे. "करवीरमहात्म्यस्थतीर्थदेवता" या प्राचीन ग्रंथामध्ये 'गया पूर्व दिग्भागे फलगुतीर्थ सन्गिधौ गधाधर रुपो विष्णुः।तस्येव पूर्वतःविष्णुदं' असे उल्लेख आढळून येतात. आता सध्या महानगरपालिकेने कदमवाडी भाग विकसित केला आहे. हा भाग म्हणजे श्री गयेश्वर तसेच रुद्रगया यासाठी राखीव ठेवलेली जमीन होती. या जमीनीतून येणाऱ्या उत्पन्नातून धार्मिक उत्सवाचा खर्च खर्ची पडत असे. तशा अनुषंगाचे संस्थानकालीन मोडी लिपीतील कागद वाचता आले. नंतरच्या काळात हे मंदिर श्री सारडा यांच्या आप्तजनाकडे आले. आज श्री फल्गुलेश्वर मंदीर हे पहावयास मिळते. आज फल्गु नदी कोल्हापूरच्या इतिहासातून लुप्त झाली आहे. पण फल्गु नदी या क्षेत्रातून वहात होती असे उल्लेख आढळून येतात. जमीन सपाटीपासून पाच ते सहा फूट खाली असणारे हे मंदिर आज जुन्या काळातील स्थानमहात्म्य दर्शवते.

काशी, गया आणि प्रयाग ही स्थाने मुक्तीस्थान असल्यामुळे अनेक महनीय व्यक्ती, साधू यांनी या स्थानी येऊन साधना केली आहे. या ठिकाणी येथे श्री गयेश्वर स्थाना बरोबर इथे काही दगडात कोरलेले पाय- पादुका आढळून येतात. गधाधारी श्री महाविष्णूची मूर्ती याच बरोबर येथे एक पाय विष्णूपदं तर एक-एक पाय- पादुका हे श्री जमदाग्नी, ब्राह्मण, अत्री, चंद्र, इंद्र, कश्यप, गरुड,गणेश, आहवनीय, गार्हपत्य, अग्नि, आदित्य, कार्तिकेय, ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथव्रण, अगस्त्य, गर्ग अशी पदकमले दर्शवली आहेत.बारा बाय बारा दगडी एकपाकी प्राचीन मंदिर आणि उंचीही जेमतेम तेवढीच. या मुख्य मंदिरा सभोवती सर्वसाधारण तीस बाय साठ आर.सी.सी. मंडपवजा एक मजली इमारत उभा केली आहे. या मडंपामध्ये कोटा फरशी बसवली असून या मंडपाच्या मधोमध असणाऱ्या या मंदिरात पाच-सह् पायर्‍या उतरून खाली जावे लागते. या मंदिरा शेजारीच दहा बाय दहा आकारातील श्री लक्ष्मीनारायणाचे खूप छान मंदिर उभा केले आहे. संगमरवरी दगडातील सुंदर श्री मुर्ती खूपच आखीव-रेखीव आहेत.

सत्संग सेवा केंद्र, सार्वजनिक गणेश मंडळ यांच्या रुपाने मंदिर परिसर खूपच सुंदर ठेवला आहे. या परिसरात जुन्या काळातील मंदिराचे कोरीव दगड आढळून येतात. हे दगडी शिल्प तसेच प्राचीन मंदिराचे खांब हे अप्रतिम कोरकीपणाची उदाहरणे आहेत. दक्षिण काशी क्षेत्रातील महत्त्वाचे स्थान असून सुद्धा मुख्य रस्त्याशेजारी मंडप वजा इमारत आणि आत मध्ये लक्ष्मीनारायण मंदिर, श्री सत्यनारायण मंदिर एवढीच ओळख सद्यस्थितीत शिल्लक राहिली आहे.

असे हे दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर येथील प्राचीन स्थान लाभलेले श्री गयेश्वर मंदिर.

उदयसिंह मानसिंगराव राजेयादव,कोल्हापूर-औरंगाबाद, मोबाईल नंबर - ९३७०१०१२९३.
]]> Mon, 04 Oct 2021 03:10:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?gayeshwar http://www.ambabai.com/blog/rss/00000000C <![CDATA[श्री लवणालयेश्वर-मुग्दलेश्वर महादेव मंदिर - शिवाजी पेठ, कोल्हापुर.]]> imblog
श्री लवणालयेश्वर-मुग्दलेश्वर महादेव मंदिर - कोल्हापुरातील शिवाजी पेठ, उभा मारूती चौक जवळील हे महादेव मंदिर म्हणजे प्राचीन स्थान महात्म्य लाभलेले श्री लवणालयेश्वर महादेव मंदिर.

लवण म्हणजे सुंदर. लवण+आलय = सुंदर भागातील मंदिर म्हणून लवणालय. याचबरोबर लवण म्हणजे धातूवर आम्लाची प्रक्रिया करणे. दुधापासून दही, दह्यापासून ताक आणि ताक- लोणी पासून तूप तयार होते ही प्रक्रिया आपणा सर्वांना माहित आहे. सल्फ्युरिक आम्ल प्रक्रियेतून झिंक सल्फेट प्राप्त होते. यानुसार कोल्हापूर नगरी जवळील हा भाग मीठ फुटलेली जमीन असा असण्याची शक्यता आहे. याच बरोबर वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून या काळातील प्रगल्भता याचा नेमका उलगडा होत नाही. असे असले तरी प्राचीन ग्रंथ संदर्भानुसार लवण ,लवणालय देव संदर्भ आढळून येतात. शिवाजी पेठेतील लोणार तीर्थ विरजंतीर्थ देव लवणालय देव असे ही संदर्भ आढळून येतात. दक्षिण काशी आणि उत्तर काशी या अनुषंगाने झालेली तुला ही "तत लवणालय तटाके तुलस्यादिवन" असे संदर्भ आढळून येतात.

या तुलेमध्ये दक्षिण काशी क्षेत्र, करवीर हे क्षेत्र यवाधिक काशी किंचित वरचढ असे ठरले होते. येथे असणारे मुग्दलतीर्थ आणि विरजंतीर्थ असे छोटे तळे होते आणि या तळ्याच्या काठी हे श्री महादेव मंदिर होते. हेमाडपंथी प्राचीन मंदिर पंधरा बाय पंधरा दगडी एकपाकी असून छोट्या दगडी कमानीतून आत जावे लागते. या मंदिरासमोर दगडी बांधीव बनावटीचा सात बाय पंधरा आकारातील नंदीमंडप दिसून येतो. या नंदी मंडपात चार बाय तीन अशा छोट्या आकाराच्या दरवाजातून वाकून प्रवेश करावा लागतो असा दरवाजा आहे. या मंडपातील नंदी मूर्ती नंतरच्या काळात उचलून श्री महादेव मंदिर गर्भगृहात ठेवलेली दिसून येते. या मंदिराच्या पश्चिमेकडील भिंतीतील देवळीत सुंदर श्री गणेश मूर्ती आहे. या मंदिराच्या पाठीमागील बाजूस मोठे वृक्ष असून त्यास बांधीव कट्टा तयार केला आहे. या भागात यादवकालीन ऑइल पेंट ने रंगवलेले विरगळ दिसून येते. येथे काही शिवलिंग समाधी शिल्प दिसून येतात. श्री लवणालयेश्वर महादेव शिवपिंडी ही अतिशय प्राचीन असून पाचएक कड्याहून अधिक कडा या शिवपिंडी आहेत.

या प्राचीन मंदिरासमोर ऐतिहासिक काळातील वीस बाय तीस आकारातील मंडप दिसून येतो. या उभा मारुती चौकानजीक भरगच्च वस्ती आणि या घराच्या पाठीमागील बाजूस या श्री लवणालयेश्वर-मुग्दलेश्वर मंदिर,  मंडपाच्या रुपाने मोकळी जागा हे ओळखून येत नाही. उभा मारूती चौकाकडून मरगाई गल्ली,खंडोबा तालीम कडे जाणाऱ्या रस्त्याच्या वळणावर डॉक्टर राऊत यांच्या दवाखान्याच्या समोरील बाजूस पाच सहा फुटाच्या छोट्या बोळातून या मंदिराकडे जावे लागते. श्री महादेव भक्तगणांकडून श्री महादेव तरुण मंडळ प्रणित साळोखे ग्रुप कडून विविध सण उत्सव विधी साजरे केले जातात. मंदिरासमोरील मंडप म्हणजे शिवाजी पेठेतील व्यक्तींसाठी निवांतपणा चे ठिकाण बनले आहे. मंडपाच्या समोरील बाजू अलीकडील काळात दगडी तटबंदीने बंदिस्त केली असून छोट्या बोळातूनच मंदिर चौकात प्रवेश एवढीच वाट शिल्लक राहिली आहे.

प्राचीन काळी हा भाग म्हणजे विरजंतीर्थ, मुग्दलतीर्थ असा भाग होता. एक छोटे तळे आणि या तळ्याकाठी असणारे श्री महादेव मंदिर अशी स्थिती होती. तिर्थाकाठी असणारे श्री महादेव मंदिर म्हणून या मंदिरात श्री मुदगलेश्वर महादेव मंदिर असे अनेक भक्तजन म्हणतात. प्रत्यक्षात श्री मुग्दलेश्वर हे स्थान श्री नरसिंह मंदिराशेजारी आहे. तसेच श्री महालक्ष्मी मंदिरातील ओवरीतही श्री मुग्दलेश्वर महादेव मंदिर आहे. हे श्री महादेव मंदिर स्थान म्हणजे श्री लवणालयेश्वर महादेव स्थान आहे. असे असले तरी अनेक भक्तगणांकडून मूग्दलेश्वर म्हणूनही हे गणले गेले आहे. प्राचीन कालखंडानंतर ऐतिहासिक कालखंडात हा सारा परिसर श्री रामचंद्र पंत अमात्य बावडेकर संस्थान गगनबावडा यांच्या अखत्यारीत होता. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या अष्टप्रधान मंडळातील एक महत्वाची व्यक्ती म्हणून ते कार्यरत होते. छत्रपती राजाराम महाराज जिंजीला गेल्यानंतर राज्याचे प्रमुख हुकुमतपनाह म्हणून ही त्यांनी काम पाहिले.सर्व राज्याचे बंदोबस्तास फौजा जमा करून राज्य संरक्षण करण्याची चांगली तजवीज त्यांनी राखावी यास्तव त्यांच्याकडे गगनबावडा ही जहागीर चालली. पुढे या जहागिरीचे संस्थानात रूपांतर झाले. त्यांचे निवासस्थान वाडा हा या श्री लवणालयेश्वर-मुग्दलेश्वर महादेव मंदिरा शेजारी होता.सर्व राज्यातील दौलतीचा कारभार करावा व जमाबंदी चे लिहिणे, जमाखर्चाचे लिहिणे, मुतालिक- देशपांडे -देशमुख की ची पत्रे लिहिणे, कारणपरत्वे फौज घेऊन जाऊन राज्य स्थापन करावे अशी महत्वाची स्वराज्यातील जबाबदारी पंत अमात्य बावडेकरांकडे होती. काळाच्या ओघात संस्थाने नष्ट झाली.संस्थानिकांनी कोल्हापुरातील ताराबाई पार्क येथील निवासस्थानास पसंती दिली. यामुळे या भागातील मंदिराकडे दुर्लक्ष झाले आणि आता तर हा भागच भरगच्च लोकवस्तीचा भाग बनला आहे.यामध्ये हे श्री लवणालयेश्वर-मुग्दलेश्वर  महादेव मंदिर दडून गेल्या सारखीच स्थिती आहे.

असे हे दक्षिण काशी, क्षेत्र करवीर येथील प्राचीन स्थान महात्म्य लाभलेले मंदिर म्हणजे श्री लवणालयेश्वर-मुग्दलेश्वर महादेव मंदिर.                                                            

उदयसिंह मानसिंगराव राजेयादव - कोल्हापूर, औरंगाबाद.
मोबाईल नंबर- ९३७०१०१२९३.

]]> Mon, 27 Sep 2021 03:32:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?lavnalayeshwar http://www.ambabai.com/blog/rss/00000000B <![CDATA[श्री सोमेश्वर-वडेश्वर]]> imblog
श्री सोमेश्वर- वडेश्वर : जुना बुधवार पेठ येथील वीरशैव लिंगायत समाज येथील रुद्रभूमीत असणारे प्राचीन शिवमंदिर म्हणजे श्री सोमेश्वर- वडेश्वर महादेव मंदिर.

जुन्या काळातील श्री वडेश्वर तीर्थाच्या पूर्वेस पाच बाणावर जीतिच्या ओढ्यावर दलित वस्तीच्या उत्तरेस शेतात हे लहानशा स्वरूपात मंदिर होते. मंदिर हेमाडपंथी शैलीतील बाराव्या शतकातील असून दहा बाय दहा दगडी एकपाकी एवढेच मंदिराचे स्वरूप. मंदिराच्या सभोवती दगडी चौथरा,खांबाचा आधार घेत नंदीमंडप उभारणी असे सर्व मिळून पंधरा बाय पंधरा आकारातील जुने मंडप मंदिर. अलीकडील काळात पंचवीस बाय पंचवीस असा आर.सी.सी. स्वरूपातील जोड मंडप उभा करत जुन्या-नव्याचा संगम साधत मंडप प्रशस्त केला आहे. जुन्या काळी समाजातील स्मशानातील महादेव अशीच या मंदिराची ख्याती होती. प्रेतात्मा, भूत, प्रेत, वेताळ या सर्वांचा या ठिकाणी वावर या मुळेच जुन्या ग्रंथात या ठिकाणाविषयी "ज्वाला जिव्ह नामको वेतालः क्षेत्रस्य पंचायतन संज्ञाविधीरूप " असे संदर्भ आढळून येतात. प्रेतात्मां चे ठिकाण पण शेवटीही श्री महादेवांमध्येच विलीन होतात म्हणून या भूमीला रुद्रभूमी असे म्हटले जाते. वीरशैव लिंगायत समाजातील  एखादा व्यक्ती मृत झाल्यानंतर अंत्यविधी येथे केले जातात.या अंत्यविधी मध्ये पर्यावरण रक्षण ही प्रमुख भुमिका असते.वायू,जल प्रदूषण रोखणे यातून दफन प्रक्रिया याच बरोबर अलीकडील काळात समाजातील एखादी व्यक्ती लिंगैक्य झाल्यानंतर त्याच्यावर रुद्रभूमीत अंत्यसंस्कार केले जातात. माती सावरण्याच्या दिवशी पाहुण्यांची गर्दी, दफन केलेली जागा शेणांनी सारवून गोमूत्र शिंपडण्याची रीत व त्या ठिकाणी नैवेद्याचा पडलेला खच हे नेहमीचे चित्र होते. कावळ्याने नैवेद्य शिवल्यानंतर काही नैवेद्य कुत्र्या व मांजरांच्या पोटात जाई. नंतर उर्वरित नैवेद्य कचराकुंडीत टाकून द्यावे लागत असे. यामुळे अन्नाची नासाडी होई शिवाय प्लॅस्टिक कचरा द्रोण, पिशव्यांच्या माध्यमातून होई यामुळे जुन्या रुढी परंपरा बदलत ज्या कुटुंबातील व्यक्तीचा मृत्यू झाला आहे केवळ त्याच्या कुटुंबाने एकच नैवेद्य शक्यतो फक्त दहीभात ठेवण्याची प्रथा सुरू केली आहे. अन्य पाहुणे यांनीही समाजातील जाणकारांचा आदर करत नव्या विचारांचा स्वीकार केला आहे. जुन्या नव्या विचारांचा संगम म्हणून श्री वीरशैव लिंगायत समाजाकडे पहिले जाते. माती, पंचमहाभूतातून मानवी शरीर जीवन मिळते आणि शेवटीही त्यामध्येच मिसळतो.पण हे जीवन जगत असताना लिंग अथवा श्री महादेवाच स्मरण ठेवूनच जगतो याचबरोबर शेवटी लिंगैक्य झाल्यावरही ईश्वरी स्मरण असे एक तत्वज्ञान इथे सामावलेले आहे. अंत्यसंस्कार विधीसाठी या रुद्र भूमीत काही जंगम -स्वामीं कुटुंब निवास करून राहिले आहेत. साहजिकच या श्री वडेश्वर- सोमेश्वर महादेव मंदिराची स्वच्छता,दिवाबत्ती,नित्यनियमित  पूजा होते ही एक समाधानाची बाब.

असे हे दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर येथील श्री वडेश्वर- सोमेश्वर महादेव मंदिर.

उदयसिंह मानसिंगराव राजेयादव,
कोल्हापूर.
मोबाईल नंबर  - 9370101293.

]]> Mon, 13 Sep 2021 04:19:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?someshwar http://www.ambabai.com/blog/rss/00000000A <![CDATA[श्री संगमेश्वर - श्री क्षेत्र अनुगामिनी]]> imblog
श्री संगमेश्वर - श्री क्षेत्र अनुगामिनी, कमंडलू तीर्थ :- दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर येथील प्राचीन स्थान महात्म्य लाभलेले मंदिर म्हणजे श्री क्षेत्र अनुगामिनी, कमंडलू तीर्थ, संजीविनी आणि मयुरी नदीच्या संगम स्थानावरील श्री संगमेश्वर- महादेव मंदिर.

शहराचे वाढते शहरीकरण, नागरी लोकवस्तीच्या अतिक्रमणाचा विळखा यातून प्राचीन इतिहासाचा वारसा ही आठवणी, कागद- पुस्तकांपुरताच मर्यादित होऊ शकतो याचे उदाहरण म्हणजे हे संगमेश्‍वर मंदिर आहे. संजिविनी- मयुरी या कोल्हापूर नगरीच्या प्रमुख नद्यांपैकी नद्या होत्या हे आज सांगूनही पटणार नाही. या नद्यांचे ओढे नाल्यात रूपांतर, तर काही पात्र प्रवाहातच बदल याची उदाहरणे आहेत आणि आता तर लोकवस्तीचाच हा एक भाग बनल्यामुळे घनदाट झाडीतील, रान-शेतवटातील प्राचीन मंदिर ही ओळख पुसटशी होत चालली आहे. या क्षेत्राजवळ थोड्या अंतरावर दूधाळी सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प उभा केला आहे. प्रति दिन सतरा दशलक्ष लिटर क्षमतेच्या या प्रकल्पात अनेक नाले येऊन मिसळतात. आज जरी हे नाले दिसत असले तरी प्राचीन काळातील अध्यात्मिक महत्व दर्शवणाऱ्या संजीवनी व मयुरी अशा नदी आहेत.

आजच्या काळात या नद्या जशा नष्टप्रद केल्या आहेत अगदी त्याचप्रमाणे या नद्यांचे संगम स्थान तसेच संगम काठावर असणारे श्री महादेव मंदिर ही मोडकळीस, उद्ध्वस्त अवस्थेमध्ये होते. यामुळे हे प्राचीन मंदिराचे दगड, अवशेष शेजारीच असणार्‍या श्री अनुगामिनी मंदिर परिसरात ठेवले आहेत. दगडी चबुतऱ्यावर चार बाय चार एकपाकी मंदिर एवढेच मंदिराचे स्वरूप होते. अगदी या ठिकाणावर अगदी जुने मंदिर जसे होते तशाच पद्धतीने अलीकडील काळात श्री गोविंदराव दत्ताजीराव गायकवाड यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार करत नव्याने मंदिर उभारणी केली आहे. या मंदिरापर्यंत लोकवस्ती अपार्टमेंट चे जाळे येऊन पोचले असले तरी या शेजारीच असणारे श्री अनुगामिनी देवीचे मंदिर मात्र शेतवट परिसर, मोठमोठे वृक्ष, हिरवीगार शेती अशा वातावरणातच दिसून येते. अगदी दहा वीस वर्षांपूर्वी रंकाळा, जावळाचा श्री गणेश मंदिर मार्गे दगड-धोंड्यातून, घनदाट जंगलातून शहरापासून दूर एका बाजूला एकाद्या गावाला गेल्या प्रमाणे वाट काढत जावे लागत असे.

ही श्री अनुकामिनी देवी म्हणजे कोल्हापूरची एक रक्षक देवता मानली जाते. करवीर क्षेत्र हे भक्ती मुक्ती प्रदायनी क्षेत्र आहे. यम देवतेपासून कोणतीही पिडा होऊ नये तसेच श्री महालक्ष्मीच्या आज्ञेवरून मुक्ती प्रदायनी रक्षक देवता मानली जाते. पाच फूट उंचीची सहा हातांची पायामध्ये असुर देवता महादेव असलेली भव्य मूर्ती इथे दिसून येते. बारा बारा बारा दगडी एकपाकी हेमाडपंथी शैलीतील मंदिर प्राचीनतेची साक्ष देते. मोठ्या वटवृक्षाखाली भगव्या रंगाने रंगवलेली दोन विरगळ ही इथे दिसून येतात. श्री म्हसोबा, श्री महादेव तसेच स्मृती समाधी पादुका ही येथील परिसरात आहेत. करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी परिवार देवता मधील ही देवी असल्यामुळे "करवीर महात्म्यस्थतीर्थ देवता" या प्राचीन ग्रंथांमध्ये पुढील प्रमाणे वर्णन आढळते.

अनुगामिनी देवी जत्रै व तस्याःपुष्ठतः मयुरी।
पूरतः संजीवनी साऋष्यश्रंगाश्रमांतिके जातासती
उत्तरे शानूगामिन्यो मध्ये उत्तर वाहिनी।
तयोःउदक्कस्त संगमः॥
देवीच्या समोर यज्ञकुंड तसेच छोट्या स्वरूपात कमंडलू तीर्थ ही पहावयास मिळते. हे कमंडलू तीर्थ स्थान येथे रंकाळ्याहून येणारा पाण्याचा प्रवाह तसेच अन्य प्रवाह एकत्र येऊन दुधाळी मार्गे पंचगंगा या मुख्य नदीत मिसळत असे. आजच्या काळात या उपनद्यांचे स्थान अगदी नगण्य झाले आहे. असे असले तरी हा श्री अनुगामिनी देवी परिसर विलक्षण आनंददायी अध्यात्मिक प्रचिती देणारा आहे. असे हे प्राचीन स्थान महात्म्य लाभलेले शहराच्या पश्चिमेस रंकाळ्याच्या उत्तरेस थोड्या अंतरावर असणारे तीर्थक्षेत्र म्हणजे श्री संगमेश्वर-महादेव मंदिर, श्री अनुगामिनी कमंडलु तीर्थक्षेत्र.

उदयसिंह मानसिंगराव राजेयादव,
कोल्हापूर.
मोबाईल नंबर  - 9370101293.

Facebook Link : https://www.facebook.com/udaysinh.rajeyadav.1
]]> Mon, 06 Sep 2021 03:20:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?anugamini http://www.ambabai.com/blog/rss/000000009 <![CDATA[भगवान श्रीकृष्ण आणि कोल्हापूर]]> imblog
भगवान श्रीकृष्ण आणि कोल्हापूर

आपल्या सगळ्यांनाच प्रश्न पडला असेल की मथुरेत जन्मलेला द्वारकेचा राणा भगवान श्रीकृष्ण कोल्हापुरात आला कधी आणि त्यांचा आणि कोल्हापूरचा संबंध काय? तर या विषयी हरिवंशपुराण आणि करवीर महात्म्य या दोन ग्रंथांत फार सुंदर उल्लेख मिळतात करवीर महात्म्य उल्लेखाप्रमाणे भगवान श्रीकृष्ण दोन वेळेला कोल्हापुरात आले एकदा बलरामा सोबत कालयवन वधासाठी आणि दुसऱ्या वेळी आपल्या सोळा सहस्त्र स्त्रियांच्या मानसिक पापाच्या परिवारासाठी. हरिवंशात मात्र भगवान एकदाच कोल्हापुरात आले तेही कालयवन राक्षसाच्या वधावेळेला असा उल्लेख आहे. कालयवन अर्थात जरासंधाने बोलावलेला दुष्ट सेनापती. कंसाचा सासरा असलेल्या जरासंधाने श्रीकृष्णाचा सूड घेण्याच्या उद्देशाने सतरा वेळेला मथुरेवर आक्रमण केले सतरा वेळा तो पराजित ही झाला पण मथुरेचे अतोनात नुकसान झाले अठराव्या वेळी मात्र त्याने कालयवन नावाच्या दुष्ट दैत्याला पाचारण केले हा दैत्य गांधार देशाच्या पलीकडून आला असा उल्लेख आहे अशा कालयवनाला रणांमध्ये लढण्याचा दांडगा अनुभव होता त्यामुळे सर्व मथुरावासी यांनी भगवंतांना सांगितले की कालयवनाचे वैर हे तुमच्याशी आहे मथुरेच्या बाकी जनांशी नाही तेव्हा योग्य तो निर्णय करा.

भगवंतांनी युद्धाला आव्हान दिले आणि आपला रथ कालयवन त्याच्यासमोर येऊन उभा केला कालयवन आला बघून भगवान रथातून उतरले आणि रणातून पळत सुटले असा उल्लेख आहे यामुळेच भगवान श्रीकृष्णाला रणछोड असे नाव मिळाले. भगवंतानी रण सोडलं खरं पण त्यांनी सह्याद्री पर्वताच्या घनघोर अरण्यामध्ये ओढले आणि त्यांचा पाठलाग करत सध्याच्या विशाळगडाच्या पाठीमागे असलेल्या मुचकुंद नावाच्या राजाच्या गुहेत शिरले. मुचकुंद राजाला वरदान होते की जो कोणी त्यांची झोप मोडेल तो जळून भस्म होईल. भगवंत गुहेत आले आणि त्यांनी आपला शेला मुचकुंद राजावर पांघरला कालयवनाने रागाने कृष्ण समजून मुचकुंदाची झोपमोड केली आणि तो जळून भस्म झाला.

करवीर महात्म्य आपल्या कथेप्रमाणे इथे येताना भगवान श्रीकृष्णांनी गाय रुपी रंभेचा चा उद्धार केला तो परिसर म्हणजे केखले आणि जाखले तसंच कालयवनाबरोबर युद्ध करताना भगवंताने मारलेल्या उडी मुळे पर्नाळपर्वत दोन योजन खाली आला असा उल्लेख आहे आजही जाखले गावात गोपालेश्वराचे मंदिर आहे. पुढे करवीर महात्म्य तल्या कथेप्रमाणे भगवान श्रीकृष्णाच्या सोळा सहस्त्र राण्यांच्या हातून काही मानसिक पाप घडले त्याची निष्कृती करायला भगवान आपल्या परिवारासह करवीरात आले. इथे आल्यानंतर आज जयंती आणि गमतीचा संगम असलेल्या म्हणजे हुतात्मा पार्क च्या परिसरात त्यांनी वास्तव्य केले इथे जणू प्रती द्वारका तयार झाली या द्वारकेला पाहून, या द्वारकाधीशाला आणि भगवान शंकरांना एकत्र पाहून नारद मुनी आपला शाप विसरले अशा ठिकाणी करवीर यात्रा करताना एके वेळी माता देवकीने भगवान श्रीकृष्णाला विनंती केली हे पुत्रा तुझ्या बाल लीलांचे कौतुक अवघ्या जगात गायलं जातं पण तुझी जन्मदाती असूनही मला मात्र हे भाग्य नाही तेव्हा भगवान श्रीकृष्णाने बाळ रूप धारण करून मातेला अगदी पूतना वध आतापासून ते गोवर्धन पर्वताच्या उद्धारा पर्यंत सर्व बाळलीला करून दाखवल्या जिथं भगवंतांनी यमुनेचे खेळ केले ती जागा म्हणजे गोकुळ शिरगाव. जिथं पर्वत उचलला ती जागा गिरगाव याच परिसरात असलेले वसुदेव ग्राम अर्थात वाशी इथे वसुदेव आणि तप केले अशा रीतीने या करवीर क्षेत्राला व्रजभूमी चा महात्म्य प्राप्त करून देणारे भगवान श्रीकृष्ण यांनी आपल्या मुखाने पंचगंगा महात्म्य सांगितले याशिवाय सर्व पापांचा परिवारासाठी शक्ती चतुष्क म्हणजे एकवीरा पद्मावती प्रत्यंगिरा आणि अनुगामिनी अशा चार देवतांचे दर्शन घेण्याची आज्ञा केली आहे .भगवंताची ही बाळलीला या क्षेत्री झाली याचा संदर्भ कोणी खोटा म्हणेल तर याला जोडून दुसरा संदर्भ देतो तो म्हणजे माशेल गावच्या देवकी कृष्णाचा. कथेनुसार भगवान श्रीकृष्ण कालयवनाचा वध करण्यासाठी दक्षिणेत आल्यावर माता देवकी आणि संपूर्ण परिवार ओढीनं दक्षिणेला आले. सावळ्या परब्रम्हाला बघून देवकीचा उर वात्सल्याने भरून आला. तिने जगदीश्वर श्रीकृष्णाला बाळ रूप कल्पून उचलून घेतलं आणि आपल्या छातीशी धरलं तिथल्या तिथल्या पुराणातल्या उल्लेखानुसार हा प्रसंग करवीर घडला म्हणून आजही गोव्यातील माशेल गावी एकमेव अशी देवकीने कडेवर घेतलेल्या बाळकृष्णाची एकमेव मूर्ती आहे एकूणच या जगात व्यापक श्रीकृष्णाचे करवीराशी अर्थात कोल्हापूर बरोबर देखील अनोखे नाते आहे.

श्रीमातृचरणारविंदस्य दास प्रसन्न सशक्तीकः

ॲड. प्रसन्न मालेकर, कोल्हापूर.

]]> Mon, 30 Aug 2021 02:12:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?shrikrishna http://www.ambabai.com/blog/rss/000000008 <![CDATA[श्री संगमेश्वर : दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर]]> imblog
श्री संगमेश्वर : दक्षिण काशी क्षेत्र, करवीर येथील प्राचीन महात्म्य लाभलेले, रविवार पेठ पुलाच्या उजव्या बाजूस जिवंती-गोमती नदीच्या संगम काठावर असणारे मंदिर म्हणजे श्री संगमेश्वर-महादेव मंदिर.

कोल्हापुरातील सावित्रीबाई फुले रुग्णालय, उमा टॉकीज सिग्नल वरून पार्वती टॉकीज रस्त्यावरील रविवार पेठ पुलाच्या उजव्या बाजूस हे मंदिर आहे. दक्षिण काशी क्षेत्र नामावलीत असणारे हरिपूर, जिल्हा सांगली येथील श्री संगमेश्वर मंदिर कृष्णा-वारणा नदी संगमापासून बऱ्याच अंतरावर आहे. अगदी त्याच पद्धतीने जिवंती आणि गोमती नदी संगम स्थानापासून थोड्या अंतरावर हे श्री महादेव -संगमेश्वर स्थान आहे. श्री महालक्ष्मीची महती सांगणारे जुने प्राचीन ग्रंथ, पुस्तके यामध्येही येथील स्थान उल्लेख आढळून येतो. करवीर महात्म्य ,दक्षिणकाशी कथासार या ग्रंथातील एकोणतीसाव्या अध्यायामध्ये येथील संगम स्थानाचा उल्लेख दिसून येतो. अगस्ती आणि लोपामुद्रा यांनीही करवीर यात्रानुक्रमानुसार या स्थानी भेट दिल्याचा उल्लेख आढळून येतो. श्रीमंत छत्रपती महाराज सरकार करवीर यांचे सरदार सरज्योतिषी श्री.जोशीराव यांच्या अखत्यारीत हा सारा परिसर होता. सर जोशीराव घराण्याची मुख्य देवता श्री गणेश असून संस्थान कारकीर्दीत त्यांच्याकडे अठरा श्री गणेश-गणपती मंदिर होती. यापैकी प्रमुख मंदिर म्हणजे हे श्री सिद्धिविनायक मंदिर होय. जोशीरावांनी इतिहास कालखंडात या मंदिराची उभारणी केली. मंदिर पूर्वाभिमुख असून मंदिराच्या मानाने दरवाजा खूपच लहान आहे. साधारणतः तीन बाय अडीच फूट एवढ्याच आकाराचा हा दरवाजा आहे. श्री गणेश मूर्ती ही बैठ्या स्वरूपातील असून चतुर्भुज आहे. मूर्तीच्या डाव्या हातातील मोदक हाताची बोटे टेकली असल्यामुळे श्रीगणेश प्रत्यक्षात मोदक भक्षण करत असल्यासारखे वाटते. मूर्ती वालुकामय दगडातील असून पूर्वाभिमुख आहे. मूर्तीच्या वर नागफणी असून मूर्ती नयनरम्य वाटते. ही मूर्ती डाव्या सोंडेची आहे. मंदिरात इतर दोन छोट्या मूर्ती असून बाल गणेशाची एक छोटी मूर्ती तर शेषनाग अशी दुसरी मूर्ती आहे. शहराच्या पूर्वोक्त दक्षिणोत्तर वाहणाऱ्या जयंती नदीच्या पश्चिम किनाऱ्यावर हे साक्षी सिद्धिविनायक मंदिर आहे.हे मंदिर मुख्य रस्त्यापासून काहीसे खालच्या बाजूला असून मंदिराच्या मुख्य मंडपात जाण्यासाठी पन्नास एक पायऱ्या उतरून जावे लागते. उमा आणि पार्वती टॉकीज च्या दरम्यान कोल्हापूर शहरातील अतिशय मध्यवर्ती भागात हे मंदिर आहे. मंदिराशेजारून वाहणारी प्राचीन महात्म्य दर्शवणारी जयंती नदी पण याला ओढ्या-वड्या नाल्याचे स्वरूप देत प्राचीन संस्कृतीचा उणेपणा दाखवत ओढ्यावरील सिद्धिविनायक मंदिर अशी नामावली रूढ झाली आहे. खरेतर हा परिसरच अध्यात्मिक महती दर्शवणारा आहे. जयंतीचे पाणी वाढून परिसरात येऊ नये म्हणून जयंती शेजारी भलीमोठी उंच भिंत उभा करून परिसर सुरक्षित करण्याचा प्रयत्न केला आहे या सिद्धिविनायक जुन्या दगडी मंदिरापुढे भव्य आर.सी.सी. आकर्षक स्वरूपाचा  मंडप उभारणी केली आहे. या परिसरात असणारे मोठमोठे वृक्ष त्यांना केलेली कट्ट्याची दगडी बांधणी, सर्व परिसरात बसवलेली फरशी, रंगरंगोटी करत आवार स्वच्छ आणि सुंदर ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे. सध्या या मंदिराचे व्यवस्थापन पश्चिम महाराष्ट्र देवस्थान व्यवस्थापन समिती,महाराष्ट्र शासन यांच्या वतीने करण्यात येते. मंदिर परिसरात श्री राधाकृष्ण,हनुमान आणि हे श्री संगमेश्वर महादेव मंदिर आहे. हे श्री महादेव मंदिर प्राचीन हेमाडपंथी बांधणीतील असून दहा बाय दहा दगडी एकपाकी आहे. मंदिराच्या चौकटीवर सुरेख स्वरूपात श्री गणेश मूर्ती आहे.मंदिर प्रदक्षिणा मार्ग तसेच समोर पत्र्याचे शेड स्वरूपात मंडप उभा करून याचबरोबर दगडी मंदिराभोवती संगमरवरी फरशी, परिसरातही फरशी, रंगरंगोटी, लोखंडी रेलिंग करत परिसर आणि मंदिर स्वच्छ-सुंदर ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे. प्राचीन काळातील मंदिर समोरील श्री नंदी मूर्ती जीर्ण झाल्यामुळे मंदिरासमोरील चबुतऱ्यावर नवीन श्री नंदी मूर्ती उभा केली आहे. यामुळे शेजारील आवारातच  जुनी श्री नंदी ममूर्ती ठेवली आहे.

असे हे दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर येथील जयंती-गोमती संगमस्थान जिवंतिशेजारी रविवार पेठ पुलाच्या उजव्या बाजूस असणारे हे श्री संगमेश्वर-महादेव मंदिर.

उदयसिंह मानसिंगराव राजेयादव,
कोल्हापूर.
मोबाईल नंबर  - 9370101293.

]]> Mon, 30 Aug 2021 01:44:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?sangameshwar http://www.ambabai.com/blog/rss/000000007 <![CDATA[श्री कल्लेश्वर : दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर]]> imblog
श्री कल्लेश्वर : दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर येथील प्राचीन ग्रंथात नामोल्लेख असलेले स्थान महात्म्य देवता म्हणजे श्री कल्लेश्वर -  महादेव मंदिर.

श्री क्षेत्र कल्लेश्वर, अब्दुल लाट कोल्हापूर जिल्ह्यातील शिरोळ तालुक्यातील गाव. इचलकरंजी- कुरुंदवाड रस्त्यावरील हे एक समृद्ध गाव. कोल्हापूर ते इचलकरंजी साधारण तीस किलोमीटर अंतर आणि इचलकरंजी ते अब्दुल लाट हे जेमतेम बारा किलोमीटर अंतर. पंचगंगा आणि दुधगंगा नद्यांवरील अत्यंत समृद्ध, मनमोहक असलेले हे गाव. गावाला पौराणिक-प्राचीन इतिहास तसाच मध्ययुगीन इतिहास ही रंजक आहे.                करवीर निवासिनी श्री महालक्ष्मी देवीस मुस्लिम राजवटीत अनेक गावे इनाम दिल्याची फारशी, मोडी कागदपत्रे पहावयास मिळतात. यामध्ये आदिलशाही सनदा पत्रामध्ये लाट हे गाव दिसून येते. अब्दुला नावाच्या प्रसिद्ध सुभेदारामुळे अब्दुल लाट ही नामावली तयार झाली आहे. पुढे छत्रपतींच्या राजवटीतही अब्दुल लाट या गावाहून श्री महालक्ष्मीस गावगना जमा करण्यात यावे अशी सनदा पत्रे आढळून येतात. जसे छत्रपती, आदिलशहा राजवटीतील संदर्भ आढळून येतात तसे यादव राजवटीतील ही संदर्भ दिसून येतात. कोल्हापुरातील इतिहास अभ्यासक अशोक मानकर यांनी यावर संशोधनही केले आहे. मंदिरा शेजारील एका घराच्या भिंतीला उभा करून ठेवलेले उभट आकारातील शिल्प, लेख येथे दिसून येतात. ग्रामस्थ त्यांची देव म्हणून पूजा करतात. हा गधगळीचा शिलालेख आहे. या लेखाच्या वरील भाग तुटून खाली पडलेला असून  या तुटलेल्या दगडावर गाढव तसेच स्त्री क्रोमी चे चिन्ह-चित्र कोरले आहे. हे स्त्री क्रोमी मैथुन शिल्प आहे. या गधगळीच्या डाव्या बाजूस सूर्य आणि उजव्या बाजूस चंद्र तर मध्यभागी श्री महादेवाची पिंडी आहे. देवगिरी सम्राट राजा सिंघणदेव याचा इथे कन्नड शिलालेख पाहावयास मिळतो. श्री कल्लेश्वराला स्मरण करून लेख वर्णन आहे. मंदिरासमोर खांब स्वरूपातील दगडी दिपमाळ आहे तर पेविंग ब्लॉक-ठोकळे फरशी बसवत परिसर सुशोभित करण्याचा प्रयत्न केला आहे. बाहेरून तटबंदी आत मध्ये मोठा मोकळा परिसर आणि आतील मंदिर ही भव्य दगडी मंदिर असा एकंदरीत हा परिसर आहे. मुस्लिम काळातील कमानी, घुमटाकृती आकारातील दगडी प्रवेशद्वार तर अलीकडील काळात मंदिराचे नुतनीकरण करून गोकाकच्या खडकातून सुंदर घडवलेले कोरीव खांब, महिरपी स्वरूपातील मनमोहक नक्षीकाम, कोरीव शिल्प, नंदी शिल्प अशा कलाकृतीतील गर्भग्रह, मंडप तर आर.सी.सी. स्वरूपातील शिखर बांधणी, आकर्षक रंगरंगोटी करत,  जुन्या-नव्याचा संगम साधत मंदिराचे पावित्र्य जपण्याचा प्रयत्न केला आहे.

दरवर्षी नरक चतुर्दशीस गावात एक चैतन्यमय वातावरण असते ते म्हणजे दिवाळी बरोबर श्री कल्लेश्वर यांची यात्रा म्हणून. श्री कल्लेश्वर म्हणजे महादेवांचाच अवतार. पण इथे पिंडीमध्ये हर आणि हरी दोन्ही वास करतात अशी भाविकांची श्रद्धा. यात्रेतील उत्साहाची ही परंपरा एक आगळीवेगळी पर्वणी असते. माया-लेखी तसेच काम धंद्या निमित्त गावा बाहेर गेलेल्या मंडळींना यात्रेच्या निमित्ताने लागलेली श्री कल्लेश्वराच्या दर्शनाची ओढ, विविध जाती- पंथ यांनी एकत्र येऊन केलेला उत्सव, श्री कल्लेश्वराची मूर्ती आणि सजावट ही एक वेगळीच मनमोहकता असते. उत्सवानिमित्त केलेली मुखवट्यांची सजावट आणि सजावटीत वेगवेगळ्या धान्यांचा वापर केला जातो. चौसष्ठ किलो धान्य यामध्ये हरभरा डाळ, गहू, तांदूळ, उडीद डाळ, खाऊची पाने आणि पाणी यापासून सण-उत्सवा निमित्त आकर्षक पूजा बांधली जाते. पंचक्रोशीत ही यात्रा प्रसिद्ध आहे.

लाटवाडीतील लक्ष्मी, अब्दुल लाट मधील बिरोबा आणि विठुराया हे तिन्ही देव आपापल्या पालखीत बसत गजी ढोलाच्या तालावर वाजत गाजत भंडारा उधळत श्री कल्लेश्वर मंदिरात पोहचतात. हजारो भक्तगणांच्या उपस्थितीत, सर्व समाजातील मानकऱ्याच्या उपस्थितीत पालखी सोहळा होतो. यात्रेवेळी दहा हजाराहून अधिक नारळ मंदिरावर फोडले जातात. नारळ फोडून आपला अहंकार नष्ट करतो अशी त्यामागे भाविकांची श्रद्धा असते. ढोलाचा नाद, हजारोंच्या संख्येने मंदिराकडे झेपावणारे नारळ हा सोहळा प्रत्यक्ष पाहणे म्हणजे डोळ्याचे पारणे फेडण्यासारखे आहे. हेडंब ही एक यात्रेतील महत्त्वाची प्रथा. यात सहभागी मंदिराच्या मोकळ्या चौकात येतात. समाजातील प्रमुख व्यक्ती एका व्यक्तीला भंडारा लावून हातात तलवार देतात. सहभाग घेणारी व्यक्ती गजी ढोला सोबत ताल धरते आणि हातातील तलवार पोठावर मारुन घ्यायला सुरुवात करते. यानंतर भविष्याची केलेली भाकित म्हणजे भाकणूक सोहळा होतो. धनगर समाजातील प्रमुख व्यक्ती संकेताचा अर्थ सामान्य भक्तांना समजून सांगतात. शैव आणि वैष्णव यांचे प्रतीक असणारे हे मंदिर असल्यामुळे येथील शिवपिंडी समोर दोन श्री नंदी मूर्ती दिसून येतात. अलिकडे सुशोभीकरण केलेल्या श्री कल्लेश्वर तलाव हे श्री कल्लेश्वर देवाचे तीर्थकुंड आहे.

असे हे प्राचीन स्थान महात्म्य लाभलेले मंदिर म्हणजे इचलकरंजी जवळील अब्दुल लाट येथील श्री कल्लेश्वर-  महादेव मंदिर.

उदयसिंह मानसिंगराव राजेयादव,
कोल्हापूर.
मोबाईल नंबर  - 9370101293.

]]> Mon, 23 Aug 2021 01:15:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?shrikalleshwar http://www.ambabai.com/blog/rss/000000006 <![CDATA[श्री गोमतेश्वर : दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर]]> imblog
श्री गोमतेश्वर : दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर येथील प्राचीन स्थान महात्म्य लाभलेले अगस्ति क्रमानुसार दक्षिण मानस यात्रेतील तीर्थ महात्म्य देवता म्हणजे श्री गोमतेश्वर महादेव मंदिर.

हुतात्मा पार्क - बागेतील श्री लिंगेश्वर, मुरलीधर गोपाल कृष्ण मंदिराशेजारी हे मंदिर असून या हुतात्मा पार्क बागेच्या पूर्व बाजूने गोमती नदी वाहत आहे. आज या नदीस ओढ्या - नाल्याचे स्वरूप देऊन नदीचे अस्तित्व नाममात्र उरले आहे, तरी येथे अति प्राचीन, पौराणिक इतिहासाच्या पाऊल खुणा आढळून येतात ही सुद्धा आजच्या काळातील महत्त्वपूर्ण बाबी आहेत. या गोमती नदीचा उगम चित्रनगरीच्या डोंगर-कपारीत होऊन आर. के. नगर परिसर, राजेंद्रनगर झोपडपट्टी बर्ड स्कूल, मनोरा हॉटेल, ॲस्टर आधार हॉस्पिटल, सिद्धिविनायक हॉस्पिटल च्या मागील बाजूने के. एम. टी. वर्कशॉप समोरून शास्त्रीनगर, वाय. पी. पवार नगर, हुतात्मा पार्क पूर्व बाजूहुन सावित्रीबाई फुले हॉस्पिटलच्या पाठीमागील बाजूस गोमती जयंतीला मिसळते. या संगम स्थानाच्या पूर्वोक्त श्री संगमेश्वर तर पश्चिमेस श्री गोमतेश्वर हे स्थान आहे. दरम्यान या गोमती नदीस भारती विद्यापीठाच्या परिसरातून आलेला प्रवाह आर के नगर परिसरात तर शांतिनिकेतन स्कूल शेजारुन आलेला छोटा प्रवाह एस. एस. सी बोर्ड च्या पुढे मिसळायला दिसतो. तसेच शिवाजी विद्यापीठ परिसरातील जुन्या विहिरी- तलाव येथून येणारे प्रवाह अंबाई डिफेन्स परिसरातून गोमतीस मिसळलेले दिसून येतात.

गोमती चे महत्व अनेक प्राचीन ग्रंथातून दिसून येते. करवीर नगरीत सर्व देवदेवता, ऋषीमुनी या प्रमाणे येथे महर्षी गौतम ऋषींचे स्थान ,गोहत्या पापमुक्त क्षेत्र मानले जाते. तसेच प्रभू श्रीराम यांनी महायुद्धानंतर आपले शस्त्र ज्या नदीत धुतले ती नदी म्हणजे गोमती नदी असेही मानले जाते. महर्षी गौतम ऋषि स्थान महात्म्य स्मृती यास्तव श्री गोमतेश्वर स्थान इथे दिसून येते. महर्षी गौतम यांना न्याय दर्शनाचे प्रवर्तक मानले जाते. त्यांच्या पासून सुरू झालेले न्याय तसेच तर्कशास्त्र यांची परंपरा पुढे चालू राहिल्याचे दिसून येते.त्यांनी विश्लेषणात्मक दर्शनाची मांडणी केली. न्याय दर्शनाचा प्रमुख विषय ज्ञान. विश्लेषणात्मक ज्ञानाचे स्वरूप, साधन आणि प्रामाणिकता यांचा विचार केला जातो. महर्षी गौतम यांच्या विचारानुसार ज्ञान ,बुद्धी आणि उपलब्धी यामध्ये कोणतेही अंतर नसते.याद्वारे कोणत्याही विषयाचे स्वरूप अवगत होते. या अवस्थेलाच  उपलब्धी असे म्हटले जाते.अथः ज्ञान विषय बोधीया विषये उपलब्धी आहे. बोध हे बुद्धी पासूनच संभव आहे आणि बुद्धी पासूनच ज्ञान उपलब्धी ज्ञान संभव आहे.ज्ञान हे स्वविषयक आहे. न्याय हा तर्क याचा पर्यायवाचक शब्द आहे. आपल्या व्यापक अर्थानुसार प्रमाणानुसार विषयाचे विश्लेषण समीक्षा करण्याच्या बौद्धिक प्रक्रियेला न्याय म्हणतात. यावर विश्लेषणात्मक मांडणी ऋषि गौतम यांनी केल्यामुळे त्यांची दर्शन मांडणी म्हणजे विशुद्ध ज्ञानाचे विज्ञान दर्शन मानले जाते. ॠषी गौतमानुसार ज्ञानासाठी चार प्रकारच्या सामग्रीची गरज असते.अनुभव आणि स्मृती असे दोन प्रकारचे ज्ञान असतात. भागवत पुराणांबरोबरच अनेक ग्रंथात गौतम, गोमती बाबत प्राचीन संदर्भ आढळून येतात.

"श्री करवीर यात्रानुक्रम: श्री महालक्ष्मी प्रीत्ये भवतुश्री: "या ग्रंथातही त्र्यलोक्य वंदिते देवी पापं मेहर गोमती ।वाचातकृतःपापं मने साकर्मणातथा ॥ तत्सर्वविलयंयाति गोमती दर्शने नदी॥ वसिष्ठे समानिता मुनींनायत्र गोमती ॥ स्नातोभवती गंगायांतत्रलौयुग ॥" असे संदर्भही आढळून येतात. प्रभू श्री राम, महर्षी गौतम, वशिष्ठ ऋषी यांच्या स्थान महात्म्याने पावन झालेली नदी म्हणजे गोमती नदी आणि या नदीच्या काठी असणारे मंदिर म्हणजे श्री गोमतेश्वर- महादेव मंदिर. मंदिर अतिप्राचीन असल्यामुळे मंदिर पूर्ण जमीनदोस्त होऊन मंदिराचे प्राचीन अवशेष, कोरीव दगड आज पहावयास मिळतात. श्री नंदी मूर्ती तर अर्धवट भग्नावस्थेतच आढळून येते. हुतात्मा पार्क - बागेतील श्री गोपाळकृष्ण मंदिराशेजारी या मंदिराचे कोरीव दगड, खांब अस्ताव्यस्त पडलेले दिसून येतात. अन्य काही समाधी स्मृती शिवपिंडी ही इथे दिसून येतात. श्री गोमतेश्वर शिवपिंडी वरती काही भक्तगणांनी पत्र्याची शेड उभा करत शिवपिंडी सुरक्षित करण्याचा प्रयत्न केला आहे. असे हे दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर मानस यात्रेतील मंदिर म्हणजे श्री गोमतेश्वर- महादेव मंदिर.


उदयसिंह मानसिंगराव राजेयादव,
कोल्हापूर.
मोबाईल नंबर  - 9370101293.


]]> Tue, 17 Aug 2021 03:57:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?shrigomateshwar http://www.ambabai.com/blog/rss/000000005 <![CDATA[श्री श्रृंगेश्वर : दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर]]> imblog
श्री श्रृंगेश्वर : दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर यात्रानुक्रम मालिकेतील प्राचीन स्थान महात्म्य लाभलेले मंदिर म्हणजे श्री श्रृंगेश्वर महादेव मंदिर.                       

कोल्हापुर पंचगंगा नदी घाट श्री सिद्धेश्वर महाराज - गुरु महाराज मंदिराहून तसेच शेतवटातून पुढे गेल्यावर पंचगंगा नदी तिरापासून थोड्या अंतरावर जमिनीपासून पाच सहा फूट उंच टेकाडावर हे श्री श्रृंगेश्वर - महादेव मंदिर आहे. ऊस शेती, झाडेझुडपे यातून मार्गक्रम हे सर्व कठीणप्रद आहे. यापेक्षा श्री उत्तरेश्वर महादेव मंदीर उत्तरेश्र्वर पेठ येथून शिंगणापूर- लक्षतीर्थ वसाहतीकडे जाणारा चांगला डांबरी- खडीचा पक्का रस्ता बनवलेला आहे. या रस्त्याने थोडे पुढे आल्यावर एक ओढा- नदी आणि त्यावर पुल आढळतो. येथून उजव्या बाजूला गाडीवाट स्वरूपाचा कच्चा रस्ता आहे. या कच्च्या रस्त्यावरून काटकोन स्वरूपातील तीन चार वळणे घेताच मंदिर दृष्टिक्षेपात पडते. पावसाळ्यातील दिवसात रस्त्यात वाढलेले गवत, घसरण, चिखलगुठ्ठा पणा यामुळे मार्गक्रमण अशक्यप्रद असते. पावसाळा सोडून एरवीच्या दिवसात मंदिरापर्यंत गाडीने आरामात पोहोचू शकतो. सहज सुलभ दर्शन घडू शकते.

या शेतवटातील गाडीवाट, पायवाटेने मंदिरापर्यंत पोहोचताच पन्नास बाय शंभर असा दगड माती स्वरूपातील चार पाच फुटाचा उंचवठा- टेकडी सदृश्य भाग दिसून येतो. सभोवताली चिंच, रामफळ अशी नैसर्गिक झाडी आहे. या उंचवट्याच्या मधोमध हे श्री श्रृंगेश्वर महादेव मंदिर आहे. मंदिर वीस बाय पंचेचाळीस  दगडी बांधीव एक पाकी आहे. पुढे नंदीमंडप तर पंधरा बाय पंधरा गर्भगृह असे मंदिराचे स्वरूप. या दगडी जुन्या मंदिरास अलीकडील काळात सिमेंटचा गिलावा डागडुजी करत मंदिर सुस्थितीत ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे. गर्भगृहात श्री श्रृंगॠषी यांचे लिंग स्वरूपातील स्थान हे उत्तराभिमुख शिवपिंडी स्वरूपात असून या शिवपिंडी च्या पाठीमागे प्रभू श्रीराम यांची बहीण शांता यांचे लिंग स्वरूपातील स्थान आहे. आता येथे गिरीगोसावी वगैरे कोणी नाहीत परंतु जुन्या काळात काही गोसावी, बैरागी येथे रहात असल्यामुळे या स्थानाची ओळख गोसाव्यांचा मठ अशीच बनली होती.

मंदिराच्या ईशान्य दिशेला पाच बाय पाच दगडी एक बाकी प्राचीन जसेच्या तसे एक मंदिर आहे. हे मंदिर गिरीगोसावी स्वामींचे समाधिस्थान आहे. याचबरोबर मंदिराच्या पुढे तसेच पाठीमागील बाजूस ही गिरी गोसावी यांची समाधी दगडी शिल्पे पादुका शिवलिंग स्वरूपात दिसून येतात. हेमाडपंती शैलीतील जुन्या बांधकामाचे वेल बुट्टी, पान त्रिकोण स्वरूपातील दगड ही मंदिर परिसरात आढळून येतात. मंदिरा सभोवती असणारी रामफळाची झाडे म्हणजे कौसल्येचा राम कृपा दृष्टी दिसून येते. खरे तर हे स्थान प्रभू श्रीराम यांची थोरली बहीण कौसल्या पुत्री शांता हिचे स्थान आहे. प्रभू श्रीराम यांची बहीण शांता तिचे पती म्हणजे हे श्री श्रृंगॠषी होय. महाभारत रामायण काळ म्हणजे सत्य आणि धर्म यांचे स्थान सर्वात उंच होते. आपल्या साधनेच्या जोरावर ऋषी मुनी साधवी अशक्य बाबीही सहज साध्य करत असत. काही वेळेस अजिबो गरिब घटना कधी घडत हे ही लक्षात येत नसे.

ऋषी श्रृंगी हे महात्मा विभांण्डक यांचे पुत्र होते. ऋषी विभांण्डक एक कठोर तपस्वी होते. त्यांच्या तपसाधनेमुळे देवराज इंद्र ही काळजीत पडले होते. देवराज इंद्र यांना वाटू लागले की, घनघोर कठोर तपस्या यामुळे इंद्रराज्यही हे प्राप्त करतील की काय? असे त्यांना मनोमन वाटू लागले. यामुळेच त्यांनी उर्वशी नावाच्या अप्सरेला तपसाधना भंग करण्यासाठी पृथ्वीवर पाठवले होते. एकदा सरोवरामध्ये श्री विभांण्डक ऋषी स्नानासाठी गेले असता उर्वशी तेथे पोहोचली. कामुक सोंदर्य यामुळे विभांण्डक ऋषीं चे वीर्य विस्कळीत झाले होते. यामुळे विभांण्डक ऋषीं च्या तपोबल यामध्ये खंड पडून विभांण्डक ऋषी आश्रमात गेल्यानंतर तहानलेली हरणी त्या सरोवराजवळ येते आणि पाणी पिताना ते वीर्य प्राशन करते. त्यामुळे ती हरणी गर्भ धारण करते. ती हरिणी म्हणजे एक देवकन्या होती. ब्रह्माजींनी शाप दिल्यामुळे तिचे हरिणीत रूपांतर झाले होते. देवकन्येने ब्रह्माजी यांची क्षमा मागितल्यावर हरणी जातीतून तू एका पुत्राला जन्म देशील त्यावेळी तुझी पापातून सुटका होऊन देवलोक प्राप्त करशील असा उःशाप मिळाला होता. हरिणीने एका मुलाला जन्म दिल्यानंतर देवकन्येस देवलोक प्राप्त झाले. त्या मुलाचा जन्म हरणीच्या पोटातून झाल्यामुळे हरिणी प्रमाणे त्या बाळाच्या डोक्यावर एक छोटे शिंग होते. यामुळेच त्या मुलाचे नाव श्रृंगी असे पडले. उर्वशी अप्सरा तसेच हरिणी देवकन्या यांना श्रृंगी ऋषींची आई माता मानले जाते. पण या सुंदर लहान बाळाला इथे सोडून गेल्यामुळे विभांण्डक ऋषींना स्त्रियांबद्दल प्रचंड घृणा होती. यामुळे ऋषी विभांण्डक यांनी त्या लहान बाळाचे पालनपोषण करून वाढविले. याचबरोबर ब्रह्मचर्याचे पालन करणारा तपस्वी ही त्यांनीच बनवले. यामुळे ऋषी श्रृंगी यांनी कधीही स्त्रियांना पाहिले नव्हते. ऋषी विभांण्डक, श्रृंगी ज्या वनात राहत होते तो वन भाग अगंजनपद राज्याचा भाग होता.

त्यावेळी त्या राज्यावर रोमपद नावाचा राजा राज्य करत होता. एकदा त्या राज्यात भयानक दुष्काळ, सुखा पडल्यामुळे मोठे संकट आले. यावेळी राजाने विचारवंतांचा सल्ला घेतल्यानंतर एक बाब पुढे आली की, जर ऋषी श्रृंगी यांना नगरात आणले तर त्याच्या कृपेमुळे राज्याचा दुष्काळ दूर होईल. पाऊस होईल. पण ऋषी श्रृंगी यांना नगरात आणणे तेवढे सोपे नव्हते. काही सुंदर दासींना ऋषी श्रृंगीजवळ सेवेस पाठवले. परंतु याचा काही उपयोग झाला नाही. शेवटी ऋषी श्रृंगी नगरांत जावयास तयार झाले. नगरात येताच भरपूर पाऊस झाला. ही गोष्ट ऋषी विभांण्डक  यांना समजली.  यावेळी विभांण्डक  ऋषींच्या क्रोधा पासून वाचण्यासाठी राजा रोमपद यांनी दत्तक पुत्री, राजा दशरथ- कौशल्या पुत्री शांता आणि ऋषी श्रृंगी यांचा विवाह लावून दिला. राजा रोमपद यांच्या सल्ल्यानुसार राजा दशरथ यांनी पुत्रकामेष्टी यज्ञ केला होता. या यज्ञाची सर्व जबाबदारी ऋषी श्रृंगी यांनी घेतली होती. यामुळेच प्रभु श्रीराम, लक्ष्मण ,भरत ,शत्रुघ्न ही मुले राजा दशरथ यांना झाली. ऋषी श्रृंगी म्हणजे प्रभू श्रीराम यांच्या बहिणीचे पती- नवरा होते. कुंडलिनी शक्ती वर मिळवलेला विजय ही ऋषी श्रृंगी यांची कठोर तपसाधना होती.तुलशीदास विरचित "रामचरितमानस "या ग्रंथासह "करवीरमहात्म्यस्थतीर्थदेवता" अशा अनेक जुन्या ,प्राचीन ग्रंथात ऋषी श्रृंगी यांचा उल्लेख दिसून येतो. करवीर नगरी ही सर्वश्रेष्ठ दक्षिण काशी क्षेत्र असल्यामुळे येथे सर्व देवदेवता ऋषीमुनी यांचे स्थान महात्म्य लाभलेले आहे. असे हे प्रभू श्रीराम यांची थोरली बहीण शांता आणि ऋषी श्रृंगी यांचे स्थान महात्म्य लाभलेले  ठिकाण म्हणजे श्री श्रृंगेश्वर महादेव मंदिर.

उदयसिंह मानसिंगराव राजेयादव,
कोल्हापूर.
मोबाईल नंबर  - 9370101293.

Facebook Link : https://www.facebook.com/udaysinh.rajeyadav.1
]]> Thu, 12 Aug 2021 02:33:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?shrishrungeshwar http://www.ambabai.com/blog/rss/000000004 <![CDATA[श्री लिंगेश्वर : दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर]]> imblog
श्री लिंगेश्वर : दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर येथील प्राचीन स्थान महात्म्य लाभलेले मंदिर म्हणजे श्री लिंगेश्वर महादेव मंदिर.

स्वातंत्र्यसैनिक, हुतात्मा, क्रांतीकारक यांच्या स्मृती जपलेली बाग म्हणजे हुतात्मा गार्डन- बाग. याचबरोबर भुत, जादूटोणा,काळ, वेताळ अशा रंजक कथांनी भरलेली जागा म्हणजे हे बागेचे ठिकाण. अतिप्राचीन काळी या ठिकाणास द्वारका बेट म्हणूनही ओळखले जात होते. भगवान योगेश्वर श्रीकृष्णांना गर्गमुनींनी करवीरी जाण्यास सांगितले होते. कृष्णकृत हरीकुंड ही या ठिकाणी पहावयास मिळतो. "करवीर महात्म्य", "श्री करवीर यात्रानुक्रमः, श्री महालक्ष्मी प्रीत्येभवतुश्री", "करवीर महात्म्यस्यतीर्थदेवता" या प्राचीन ग्रंथामध्ये लिंगतीर्थ- लिंगेश्वर तसेच येथील स्थान महात्म्य वर्णन दिसून येते. या बागेच्या मधोमध वेताळ देवस्थान आहे. हे देवस्थान नेहमी उघड्यावर असते. यांना कोणी बंदिस्त करू शकत नाही. या प्रमाणे एका झाडाखाली दगडी चौथर्‍यावर शेंदूर लावलेले सहा दगड-गोटे स्वरूपात हे वेताळ देवस्थान आहे. येथे जिवंत सती गेलेल्या महिलांच्या ही स्मृर्ती शिळा आहेत. या वेताळ देवस्थानाच्या समोरच थोड्या अंतरावर सटवाई देवीचे प्राचीन मंदिर आहे. हेमाडपंती शैलीतील जुन्या मंदिराचा दगडी कोरकीपणा, खांब,जुनेपणा तसाच ठेवत तीस बाय तीस दगडी एकपाकी पत्र्याचे शेड बांधणी करत सुंदर मंदिराची उभारणी केली आहे. येथेही शेंदूर लावलेले सहा दगड-गोटे स्वरूपात श्री सटवाई देवीचे स्थान आहे. जन्मजात बाळाचे भविष्य श्री सटवाई देवी लिहिते अशी भाविकांची श्रद्धा असलेमुळे नवजात शिशु बालकांना इथे आणण्याची जुनी प्रथा आहे. हे सटवाई चे मंदिर बागेच्या एका बाजूला तर बरोबर दुसऱ्या बाजूला सावित्रीबाई फुले रुग्णालय- दवाखान्याच्या पाठीमागील बाजूस जयंती आणि गोमती संगम स्थान आहे. येथील पुलाजवळील रस्त्यावर हुतात्मा पार्क बागेच्या प्रवेशद्वाराजवळून प्रवेश करतात बागेच्या आत मध्ये हे श्री लिंगेश्वर महादेव मंदिर आहे. प्राचीन हेमाडपंती शैलीतील बारा बाय बारा दगडी एक पाकी स्वरूपातील हे मंदिर आहे.मंदिराबाहेरील श्री नंदी मूर्तीस मंदिराला लागूनच दगडी भिंती, आर.सी.सी. छत, लोखंडी रेलिंग करत सुरक्षित नंदीमंडप उभारणी केली आहे. अतिप्राचीन काळात असलेले कौलारू स्वरूपाचे एकदम साधे मंदिर, विहीर यांच्या पाऊलखुणा आजही पहावयास येथे मिळतात. श्री विष्णू, गरुड, लक्ष्मी, नारद अशा मूर्ती ही येथे दिसून येतात. प्रामुख्याने श्री भगवान योगेश्वर मुरलीधर श्री गोपाळकृष्ण यांची गर्भगृहात असणारी सुंदर मूर्ती यामुळे हे लिंगेश्वर मंदिर श्री गोपाळकृष्ण मंदिर म्हणूनही ओळखले जाते. हुतात्मा पार्क गार्डन याआधी ही वेतांळाची जागा-बाग हीच ओळख होती. याच बरोबर भगवान योगेश्वर श्रीकृष्णांचे करवीर नगरीतील या ठिकाणी असणारे वास्तव्य यामुळे हे स्थान द्वारका बेट म्हणून ही प्रचलित आहे. भगवान योगेश्वरांचे लिंग रूपातील स्थान यास्तव हे लिंगेश्वर स्थान दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर नामावली मध्ये तसेच द्वारका बेट- सद्यस्थितीतील हुतात्मा पार्क गार्डन येथे आढळून येते. असे हे दक्षिण काशी क्षेत्र करवीर येथील प्राचीन स्थान महात्म्य लाभलेले मंदिर म्हणजे श्री लिंगेश्वर-महादेव मंदिर.

उदयसिंह मानसिंगराव राजेयादव,
कोल्हापूर.
मोबाईल नंबर  - 9370101293.

]]> Tue, 10 Aug 2021 15:41:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?shrilingeshwar http://www.ambabai.com/blog/rss/000000003 <![CDATA[म्हाळुंग एक दिव्य वनस्पती]]> imblog
म्हाळुंग एक दिव्य वनस्पती

भारतीय सांस्कृतीमध्ये प्राचीन काळापासून विज्ञानाच्या अनेक शाखांची प्रगती झाली होती. सर्व जगाला मार्गदर्शक ठरेल अशी शास्त्रे भारतात शिकवली जात होती, आयुर्वेद या विद्याशाखेचा भारतीयांनी अतिशय सखोल अभ्यास केला होता. दुर्दैवाने अतिशय कष्टाने भारतीय विद्वानांनी संपादित केलेले हे ज्ञान विदेशात गेले. आपल्या ग्रंथातील संदर्भ म्हणजे कपोलकल्पित पुराणकथा आहेत ही समजूत दृढ करून परकियांनी त्या ज्ञानावर स्वत;च्या संशोधनाचे लेबल लावले. वास्तविक पाहता सध्याच्या वैद्यकीय क्षेत्रातील अनेक औषधांच्या रचनेचे मूळ भारतीय आयुर्वेद शास्त्रात असल्याचे स्पष्टपणे दिसून येते.

मधूर मातुलुंगं तु शीतं रूचिकरं मधु । गुरु वृष्यं दुर्जर च स्वादिष्टं च त्रिदोषनुत ।।
पित्तं दाहं रक्तदिषान्विबंधश्‍वास्वकासकान । क्षयं हिक्कां नाशयेश्‍च पूर्वैरैवमुदाहूतम्‌ ।।

अर्थ- गोड म्हाळुंग हे शीतल, रुचिकारक, मधुर, भारी (जड), वीर्यवर्धक, दुर्जर, स्वादिष्ट, तसेच त्रिदोष, पित्त, दाह, रक्तसंबंधीत विकार, मलबंध, श्वासविकार, खोकला, क्षय आणि उचकी दूर करते.

म्हाळुंग हे अत्यंत गुणकारी फळ अशा दुर्लक्षित वैभवापैकीच एक आहे. या फळाची
विविध भाषांतली केवळ नांवे जरी पाहिली तरी या औषधी वनस्पतीच्या महत्वाची जाणीव होते. संस्कृतमध्ये याला 'मातुलुंग' म्हणतात. हिंदीत 'बीजफल' किंवा 'बीजौरा' या नावाने हे फळ परिचित आहे. सायट्रस मेडिका या पारिभाषिक नावाने परिचित अशा या फळाचे इंग्रजीतील अँडम्स अँपल हे नांव अतिशय समर्पक आहे. मानवी प्रजोत्पतीसाठी आदिकारण ठरलेल्या या वनस्पतीची महती ईस्लाम तसेच ख्रिश्‍चन व यहुदी या संस्कृतीने गौरवलेली आहे. भारतीय वैदिक संस्कृतीमध्ये पण आदिशक्ती किंवा जगत्‌ूजननी या स्वरूपाच्या देवीच्या हातामध्ये हे फळ देवीने धारण केले आहे. कोल्हापूरची महालक्ष्मी म्हणजेच आदिशक्ती. तिच्या उजव्या हातात हे फळ धारण केलेले असून धर्मशास्त्राप्रमाणे या फळाला अनन्य साधारण महत्व प्राप्त झाले. असल्याचे दिसून येते. इतकेच नव्हे तर जैन मूर्तीशास्त्रात चोवीस तीर्थकरांचे चोवीस यक्ष आणि चोवीस यक्षिणींपैकी तीस मूर्तींच्या हातात हे फळ असल्याचे उल्लेख पहायला मिळतात. गणेश उपासनेत महागणपती या गणेशाच्या हातात पण म्हाळुंग आहे. तर आपल्या परंपरातील अनेक देव देवतामूर्ती म्हाळुंग धारण केलेल्या पहायला मिळतात. जगभरातील भिन्न भिन्न संस्कृतीमध्ये देवतामू्तीना हे फळ धारण केलेले दाखवले जाते. यामागे या वनस्पतीच्या महत्वाच्या औषधी गुणधर्माचे प्रतीक आहे.

आयुर्वेदाच्या अनेक प्राचीन तसेच अर्वाचीन ग्रंथात या वनस्पतीच्या विविध औषधी गुणधर्माचे वर्णन पहायला मिळते.
'बृहत्‌निघंटु रत्नाकर या ग्रंथमालिकेतील शालीग्राम निघंटु' या ग्रंथात म्हाळुंगाच्या विविध औषधी उपयोगाबाबत सविस्तर माहीती पहायला मिळते, तर महाराष्ट्रातील जुन्या पिढीतील आयुर्वेद महामहोपाद्याय म्हणून गौरवल्या गेलेल्या शंकर दाजीशास्त्री पदे यांच्या 'वनौषधी गुणादर्श' या १८९३ साली रचलेल्या ग्रंथात म्हाळुंग हे फळ बावीस प्रकारच्या आजारावर औषधी म्हणून गुणकारी असल्याचे म्हटले आहे. यातील सर्वात महत्वाचा उपयोग म्हणजे गर्भधारणेच्या प्रक्रियेमध्ये निर्माण झालेले अडथळे दूर करून सुलभ प्रसूतीसाठी केला जाणारा उपयोग होय. याशिवाय वेदनाशामक म्हणून सुद्धा हे फळ गुणकारी
आहे. या फळाच्या मुळामध्ये व सालीमध्ये सुद्धा औषधी गुणधर्म आहेत. ही वनस्पती जगभर मिळत असली डर तरीही आपल्याकडे मात्र औषधी म्हणून तिचा वापर कमीच केला जातो, किंबहुना या फळाकडे श्री महालक्ष्मी ला अर्पण करण्याचे फळ म्हणून धार्मिक महत्वच जास्त दिले गेलेले पहावयास मळते. वात, पित्त आणि कफ या तीनही प्रवृत्तीचे संतुलन करणारे हे फळ असून गुजराथ आणि राजस्थानात याचे लोणचे आहारात वापरले जाते.

या वनस्पतीच्या अनेक औषधी गुणांचा अभ्यास व संशोधन होणे गरजेचे आहे. यातून प्राचीन भारतीय आयुर्वेदाला ज्ञात असलेली अनेक रहस्ये उलगडण्यास मदत होईल.

लेखक - उमाकांत राणिंगा.
मोबा - 9890144610.
]]> Thu, 15 Jul 2021 13:51:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?म्हाळुंग http://www.ambabai.com/blog/rss/000000002 <![CDATA[Chhatrapati Shahu Maharaj of Kolhapur]]> imblog
When the time is running out very fast to convert present into past and past into history; suddenly; unknowingly this history becomes mythology. And for the most of the times mythology is a verbal spell, only the heard & the said thing. This website is an initiative to put forward the gareatness and to preserve the golden memories of His Highness Chhatrapati Shahu Maharaj. The visionary king gifted to Kolhapur. His supremacy was a golden era; Kolhapur has ever experienced.

Chhatrapati Shahu Maharaj of Kolhapur; the most popular Maratha King with a revolutionary vision. He was a social reformer to work for rural and low-caste indigent by providing them free education along with hostel facility in Kolhapur state.

Even in today’s era, his foresight can be seen everywhere while considering development of Kolhapur, Maharashtra and India as well. This website is a small initiative to spread the greatness of the visionary king.

After 100 years, when not a single thought of Chhatrapati Shahu Maharaj has become anachronistic, his vision & strategies are still as fresh as the blooming flower in the midst of nature. During a short life span and his tenure as a Chhatrapati, he has marked his works in the history of our nation.

Kolhapur; a branch of a royal Maratha kingdom of Chhatrapati Shivaji Maharaj; is blessed by the goddess of health, wealth, prosperity and peace Shri Mahalaxmi (Ambabai) who is also known as the mother of this universe. Kolhapur is the land where you find nature that is exquisitely beautiful, animals that are rare, and people who are proud and inviting. It is the land of the mighty river Panchaganga (Confluence of five rivers) and an Indian Gaur (Bison) who resides in Western Ghats. Kolhapur is a beautiful and diverse region with an incredible range of cultures and landscapes located in the world famous Western Ghats of India. It shares its borders with Karnataka, Goa & Konkan. All along this region you will find many green ways passing through Western Ghats. Satara lies to Kolhapur’s North and Sangli to East. Previously Kolhapur was a separate Maratha Empire for many decades and a princely state during British government. Kolhapur became a part of Independent India and was absorbed into it during 1947 to 1949. It is known for its rich biodiversity. Kolhapur has successfully conserved its bio diversity, along with the tiger and numerous species of birds, and it provides large number of Indian Bison.

But apart from all other things anything about Kolhapur is shortened without mentioning Chhatrapati Shahu Maharaj’s name. Truly, he was an architect of modern Kolhapur.

]]> Sat, 26 Jun 2021 05:42:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?shahu-maharaj http://www.ambabai.com/blog/rss/000000001 <![CDATA[Kolhapur... a city blessed by Mahalaxmi & followed the footprints of Chhatrapati Shivaji Maharaj !]]> imblog
    Famous as Dakshin Kashi (दक्षिण काशी) (a holy place Kashi in South India), Kolhapur is amongst few ancient cities in India, with strong trade relations with the western countries of the world. During excavations made on the bank of the Panchganga River, the idol of POSIEDON (year 3500 BC), the Greek sea god was found which can be seen at the Town Hall museum in the city. An idol produces with the same mould is available in Greece. It's an indication of our age old trade links with the West. As has been mentioned by Ptolemy, a famous historian of the 2nd century, Kolhapur was one of the leading centers of trade & commerce in India. These links dates back to more than 5000 years.
    Mythological and religious importance of Kolhapur begins with the supreme goddess Mahalaxmi (Ambabai). As mentioned in 'Devi Mahatmya' (देवी महात्म्य) and 'Shrimad Devi Bhagawatam' (श्रीमद् देवी भगवतम्); Kolhapur is a very important place to worship of 'Shakti' (शक्ती) and therefore it is known as “Shakti peetha (शक्ती पिठ)”.
    The region was glorified by the Chalukyas who built The Mahalaxmi (Ambabai) temple and subsequent rulers, the Shilaharas and Yadavas renovated it during their regime.
    This entire region has experienced the rules of many historical dynasties such as, the Satvahanas (सातवाहन), the Rashtrakutas (राष्ट्रकूट), the Chalukyas (चालुक्य), the Shilaharas (शिलाहार) and the Yadavas (यादव). Obviously, every dynasty has left its footprints in this region.
    The Kolhapur territory is blessed with a fertile soil watered by in all 14 rivers. Kolhapur traditionally was having an Agri-domainer economy. During the 20th century, Kolhapur came up to the forefront with its sugar cane cultivation and eventually jaggery production became the major industry in this region.
It is during the regime of Chhatrapati Shahu Maharaj, the Kolhapur city emanated to be known as 'Kalapur' for the farsighted patronage of the State of the performing Art, Painting, sculpture as well as ground Sports. The legendary names like Ustaad Alladiya Khan, Keshavrao Bhosale, Govindrao Tembe & many such doyens contributed in raising the status of the Hindustani Classical Music unequivocally.
    The Art of Painting got flourished over here with the fine touch of Abalal Rehman, Baburao Painter, Baba Gajbar, Ravindra Mestry, G. Kambl & many others.
    The names like Khashaba Jadhav (who brought the bronze medal in Olympics 1952, Helisinki) as well as Jaysing Kusale in the wrestling/Shooting respectively, made their mark in the ground sports activity of the city. The rich art tradition continues even today.
    An equestrian statue of the indomitable warrior, Maratha queen of Kolhapur, Chhatrapati Tararani, located at the doorsteps of the city reflects her aggressive nature of fighting against the enemy. The gigantic bronze sculpture, standing on only two points of support of hind legs of her galloping horse, is one of its kind in India and is proudly reckoned as only the second such monument in the World.
    The names like Khashaba Jadhav (who brought the bronze medal in Olympics 1952, Helisinki) as well as Jaysing Kusale in the wrestling/Shooting respectively, made their mark in the ground sports activity of the city. The rich art tradition continues even today.
    An equestrian statue of the indomitable warrior, Maratha queen of Kolhapur, Chhatrapati Tararani, located at the doorsteps of the city reflects her aggressive nature of fighting against the enemy. The gigantic bronze sculpture, standing on only two points of support of hind legs of her galloping horse, is one of its kind in India and is proudly reckoned as only the second such monument in the World.
]]> Fri, 25 Jun 2021 15:14:00 GMT http://www.ambabai.com/blog/?dakshin_kashi http://www.ambabai.com/blog/rss/000000000